วิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างสติสัมปชัญญะ กับการปฏิบัติวิปัสสนาตามหลักสติปัฏฐาน 4 - เทียนศรี พระมหาสุเมธ ญาณธโร (วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 2026)
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษาแนวคิดเรื่องสติสัมปชัญญะและหลักสติปัฏฐาน 4 ในคัมภีร์พระพุทธศาสนา (2) ศึกษาบทบาทและความสัมพันธ์ระหว่างสติสัมปชัญญะกับกระบวนการปฏิบัติวิปัสสนาตามหลักสติปัฏฐาน 4 และ (3) วิเคราะห์บทบาทและความสัมพันธ์ระหว่างสติสัมปชัญญะกับกระบวนการปฏิบัติวิปัสสนาตามหลักสติปัฏฐาน 4 เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร โดยศึกษาจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และเอกสารที่เกี่ยวข้อง ผลการวิจัยพบว่า แนวคิดเรื่องสติสัมปชัญญะและหลักสติปัฏฐาน 4 ปรากฏอย่างเป็นระบบและมีความเป็นเอกภาพในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท โดยสติทำหน้าที่เป็นความระลึกรู้และเครื่องกำกับจิตไม่ให้เผลอไปตามอารมณ์ ขณะที่สัมปชัญญะทำหน้าที่เป็นความรู้ตัวทั่วพร้อม ประกอบด้วยปัญญาที่รู้ชัดในประโยชน์ ความเหมาะสม และความไม่หลงผิดในสภาวธรรม ทั้งสององค์ธรรมนี้ดำเนินไปภายใต้กรอบของสติปัฏฐาน 4 ซึ่งเป็นโครงสร้างการฝึกที่ครอบคลุมกาย เวทนา จิต และธรรม ทำให้การพัฒนาจิตเป็นไปอย่างต่อเนื่องและเป็นระบบ สติสัมปชัญญะมีบทบาทสำคัญต่อกระบวนการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาในฐานะกลไกกำกับจิตและควบคุมคุณภาพของการภาวนา โดยสติทำหน้าที่กำหนดรู้อารมณ์ปัจจุบัน ส่วนสัมปชัญญะทำหน้าที่กำกับการรู้ให้ถูกต้องตามความเป็นจริง ความสัมพันธ์ระหว่างสติสัมปชัญญะกับสติปัฏฐาน 4 เป็นความสัมพันธ์เชิงเหตุปัจจัย กล่าวคือ การเจริญสติปัฏฐานอย่างต่อเนื่องย่อมทำให้สติสัมปชัญญะมีความมั่นคงและละเอียด ขณะเดียวกัน สติสัมปชัญญะที่ตั้งมั่นก็เป็นปัจจัยเกื้อหนุนให้การปฏิบัติสติปัฏฐานดำเนินไปอย่างถูกต้อง ไม่คลาดเคลื่อนจากเป้าหมายแห่งวิปัสสนาภาวนา สติสัมปชัญญะเป็นองค์ธรรมสำคัญที่ทำหน้าที่เป็นกลไกเชิงระบบในการกำกับการรับรู้สภาวธรรม โดยสติทำหน้าที่ระลึกรู้ ขณะที่สัมปชัญญะทำหน้าที่กำกับความรู้ชัดและตรวจสอบความเข้าใจ ทั้งสององค์ธรรมทำงานร่วมกันอย่างเกื้อกูล ส่งผลให้การปฏิบัติมีความต่อเนื่อง ถูกต้อง และลึกซึ้ง สามารถเชื่อมโยงการพิจารณาในสติปัฏฐาน 4 ได้แก่ กาย เวทนา จิต และธรรม ได้อย่างเป็นเอกภาพ นอกจากนี้ ยังเป็นปัจจัยสำคัญที่นำไปสู่การเกิดวิปัสสนาญาณตามลำดับ ตั้งแต่นามรูปปริจเฉทญาณจนถึงมรรคญาณ อันเป็นปัญญาสูงสุด และนำไปสู่การบรรลุเป้าหมายของการปฏิบัติวิปัสสนาภาวนาอย่างแท้จริง