วิเคราะห์การเจริญอานาปานสติเพื่อยกจิต ขึ้นสู่วิปัสสนาภาวนาตามหลักสติปัฏฐาน 4 - บุญธนากิจโสภณ พระปัญจทรัพย์ กนฺตธมฺโม (วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 2026)
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 2 ประการ คือ 1) เพื่อศึกษาอานาปานสติตามหลักสติปัฏฐาน 4 ในคัมภีร์พระพุทธศาสนา และ 2) เพื่อวิเคราะห์การเจริญอานาปานสติเพื่อยกจิตขึ้นสู่วิปัสสนาภาวนาตามหลักสติปัฏฐาน 4 เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร โดยศึกษาจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และเอกสารที่เกี่ยวข้อง ผลการวิจัย พบว่า อานาปานสติตามหลักสติปัฏฐาน 4 ในคัมภีร์พระพุทธศาสนา พบว่า อานาปานสติเป็นกรรมฐานที่ปรากฏในหมวดกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน โดยเน้นการกำหนดรู้ลมหายใจเข้าและออกอย่างมีสติและสัมปชัญญะอย่างต่อเนื่อง อันเป็นกระบวนการพัฒนาจิตที่มีลำดับขั้นชัดเจน เริ่มจากการสร้างความตั้งมั่นของจิต ลดนิวรณ์ 5 และก่อให้เกิดสมาธิเป็นพื้นฐาน จากนั้นสามารถขยายไปสู่การพิจารณาเวทนา จิต และธรรมได้อย่างเป็นระบบ ทำให้เกิดความเข้าใจในสภาวธรรมตามความเป็นจริง อันเป็นพื้นฐานสำคัญของการเจริญวิปัสสนาภาวนา การเจริญอานาปานสติเพื่อยกจิตขึ้นสู่วิปัสสนาภาวนาตามหลักสติปัฏฐาน 4 พบว่า การเจริญอานาปานสติเป็นกระบวนการที่เชื่อมโยงสมถภาวนาและวิปัสสนาภาวนาเข้าด้วยกันอย่างเป็นระบบ โดยเริ่มจากการกำหนดลมหายใจเพื่อให้จิตเกิดความสงบและตั้งมั่น เมื่อจิตมีสมาธิแล้ว ย่อมสามารถพัฒนาไปสู่การพิจารณาสติปัฏฐาน 4 ได้อย่างต่อเนื่อง ทำให้เกิดการเห็นความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไปของสภาวธรรมตามหลักไตรลักษณ์ ได้แก่ อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา อันนำไปสู่การเกิดวิปัสสนาญาณ ปัญญา และการปล่อยวางในที่สุด จากการศึกษาทำให้ได้องค์ความรู้จากการวิจัยเป็นแผนภาพโมเดลการพัฒนาจิตด้วยอานาปานสติสู่วิปัสสนาภาวนา