วิเคราะห์การบรรลุธรรมของพระอุบลวรรณาเถรี - วิภพพันธุ์, พระภาคิน โกวิโท (วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 2026)
การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 2 ประการ คือ (1) เพื่อศึกษาประวัติและการบำเพ็ญบารมีของพระอุบลวรรณาเถรี และ (2) เพื่อศึกษาการบรรลุธรรมของพระอุบลวรรณาเถรี เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร โดยผู้ศึกษาได้กำหนดขอบเขตการศึกษาวิจัยเป็นสองส่วน คือ ขอบเขตด้านเอกสารเพื่อกำหนดที่ใช้ในการวิจัยครั้งนี้ และขอบเขตด้านการศึกษา เพื่อกำหนดขอบเขตเนื้อหาประเด็นต่างๆ ที่จะศึกษา ผลการวิจัยพบว่า (1) พระอุบลวรรณาเถรีเป็นพระอัครสาวิกาฝ่ายซ้ายของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้รับการยกย่องเป็นเอตทัคคะในด้านผู้มีฤทธิ์ เนื่องจากได้สั่งสมบำเพ็ญบารมีมาอย่างยาวนานทั้งในด้านทาน ศีล และภาวนา ส่งผลให้มีอุปนิสัยแก่กล้าในทางธรรม ในชาติสุดท้ายพระเถรีได้เกิดเป็นสตรีผู้มีรูปโฉมงดงาม ซึ่งเป็นผลแห่งบุญในอดีต และความงดงามดังกล่าวเป็นปัจจัยให้เกิดความเบื่อหน่ายในสังสารวัฏ จึงตัดสินใจออกบวชในพระพุทธศาสนา (2) การบรรลุธรรมของพระอุบลวรรณาเถรีเกิดจากการปฏิบัติธรรมอย่างเป็นระบบ โดยเริ่มจากการเจริญสมถภาวนาด้วยเตโชกสิณจนจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิและบรรลุฌานสมาบัติ จากนั้นนำสมาธิมาเป็นบาทฐานของการเจริญวิปัสสนาภาวนา พิจารณาสภาวธรรมตามหลักไตรลักษณ์จนเกิดปัญญารู้แจ้งแทงตลอดอริยสัจ ๔ และบรรลุพระอรหัตผล องค์ความรู้ที่ได้จากการวิจัยแสดงให้เห็นว่า แนวทางการบรรลุธรรมของพระอุบลวรรณาเถรีเป็นกระบวนการที่สอดคล้องกับหลักไตรสิกขา คือศีล สมาธิ และปัญญา และเป็นแบบอย่างของการปฏิบัติธรรมเพื่อมุ่งสู่ความหลุดพ้นอย่างแท้จริงในพระพุทธศาสนาเถรวาท