วิกฤตโครงสร้างคณะสงฆ์ไทย : พระลด วัดเพิ่ม ในมิติพุทธปรัชญา - บุดดาสาร, อำพล; แก้วเขียว, สุธี; พูนวสุพลฉัตร, นวลวรรณ; ภูมิประมาณ, ธีร์ธวัช (วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 2026)
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสถานการณ์การเปลี่ยนแปลงของจำนวนพระภิกษุและจำนวนวัดในประเทศไทย 2) วิเคราะห์ผลกระทบของความไม่สมดุลเชิงโครงสร้างระหว่างจำนวนพระภิกษุกับจำนวนวัดที่มีต่อคณะสงฆ์และชุมชน และ 3) สังเคราะห์กรอบพุทธปรัชญาในการอธิบายและเสนอแนวทางต่อวิกฤตโครงสร้างคณะสงฆ์ไทย การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพแบบวิจัยเอกสาร โดยใช้ข้อมูลสถิติจากสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติร่วมกับเอกสารวิชาการด้านพระพุทธศาสนา สังคมวิทยาศาสนา และพุทธปรัชญา ผลการศึกษาพบว่า ภาวะ “พระลด วัดเพิ่ม” สะท้อนความไม่สมดุลเชิงโครงสร้างของคณะสงฆ์ไทยใน 3 มิติ ได้แก่ กำลังคน การกระจายตัวของพระสงฆ์ และบทบาทของวัดในฐานะสถาบันชุมชน โดยมีปัจจัยสำคัญจากการเปลี่ยนแปลงค่านิยมการบวช การขยายตัวของการศึกษาสมัยใหม่ การเคลื่อนย้ายประชากรสู่เมือง และข้อจำกัดของการบริหารกิจการคณะสงฆ์ เมื่อวิเคราะห์ผ่านหลักธรรมวินัย อปริหานิยธรรม สังฆสามัคคี ไตรสิกขา และปฏิจจสมุปบาท พบว่า ความมั่นคงของพระศาสนามิได้ขึ้นอยู่กับจำนวนวัดเป็นสำคัญ หากแต่อยู่ที่คุณภาพของสังฆะ ความต่อเนื่องของการศึกษาและการปฏิบัติ ตลอดจนศักยภาพของวัดในการเกื้อกูลชุมชน บทความเสนอว่า การแก้ปัญหาวิกฤตโครงสร้างคณะสงฆ์ไทยควรมุ่งสู่การบริหารจัดการเชิงระบบ การปฏิรูปการศึกษาคณะสงฆ์ และการฟื้นบทบาทวัดให้เป็นศูนย์กลางทางจิตใจและสังคมอย่างมีประสิทธิภาพ