การใช้ชุมชนเป็นฐานเพื่อส่งเสริมอัตลักษณ์วัฒนธรรมและความผูกพันต่อสถานที่: แนวทางการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน - ชุมแสง กฤตชัย (วารสารพัฒนศาสตร์ วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2026)
บทความนี้วิเคราะห์แนวคิดการจัดการเรียนรู้โดยใช้ชุมชนเป็นฐาน ศึกษาความสัมพันธ์กับการพัฒนาอัตลักษณ์วัฒนธรรมและความผูกพันต่อสถานที่ และนำเสนอแนวทางการประยุกต์ใช้เพื่อส่งเสริมการอนุรักษ์วัฒนธรรมท้องถิ่น ในฐานะแนวทางการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน ผ่านการทบทวนวรรณกรรมทั้งเอกสารไทยและต่างประเทศ และวิเคราะห์กรณีศึกษาจากโรงเรียนแห่งหนึ่งในจังหวัดขอนแก่น โดยเฉพาะแนวทางการบูรณาการผ่านศิลปะการแสดง การศึกษาพบกลไก 6 ประการที่การใช้ชุมชนเป็นฐานส่งเสริมอัตลักษณ์วัฒนธรรมและความผูกพันต่อสถานที่ ได้แก่ การสร้างประสบการณ์ตรง การมีปฏิสัมพันธ์กับผู้รู้ การเรียนรู้ร่วมกันอย่างเท่าเทียม การศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่น การเรียนรู้ความสัมพันธ์มนุษย์-สิ่งแวดล้อม และการมีส่วนร่วมในชุมชน บทความนำเสนอการวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ต่อสมมติฐานพื้นฐาน 4 ประการ โดยตั้งคำถามเรื่องความเป็นกลุ่มเดียวกันของชุมชน ความขัดแย้งระหว่างความรู้ท้องถิ่นกับความรู้สากล อำนาจในการกำหนดความรู้ และความเสี่ยงของการนำเสนอวัฒนธรรมแบบผิวเผินและตัดขาดจากบริบท พร้อมเสนอมุมมองใหม่ที่เน้น การสร้างสมดุลระหว่างการอนุรักษ์กับการพัฒนา การเสริมพลังให้เยาวชนมีอำนาจตัดสินใจเอง มากกว่าเป็นเพียงผู้รับหรือผู้สืบทอดวัฒนธรรมโดยปราศจากวิจารณญาณ และการเชื่อมโยงกับ SDGs อย่างมีวิจารณญาณ การนำแนวทางนี้ไปประยุกต์ใช้ในบริบทต่างๆ ยังคงมีข้อจำกัดด้านโครงสร้างระบบและความแตกต่างของศักยภาพชุมชน แนวทางการพัฒนาประกอบด้วย การปรับปรุงนโยบาย การพัฒนาศักยภาพครู และ การสร้างเครือข่ายความร่วมมือ โดยในทางปฏิบัติ การเปิดพื้นที่ให้ผู้รู้จากหลากหลายกลุ่มมีส่วนร่วม การให้นักเรียนวิเคราะห์ว่าอะไรควรรักษา พัฒนา หรือประยุกต์ให้เข้ากับยุคสมัย และการใช้กรณีศึกษาเป็นแรงบันดาลใจมากกว่าแบบจำลอง รวมถึงการใช้ชุมชนเป็นฐานเป็นกลไกที่มีศักยภาพในการบรรลุเป้าหมายของการพัฒนาที่ยั่งยืน ผ่านการสร้างสมดุลระหว่างการอนุรักษ์วัฒนธรรม การพัฒนาการศึกษา และการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน