การปฏิบัติการทางการแสดงบทบาทปลอมแปลงตัวละครในนาฏกรรมไทย

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) จําแนกประเภทและลักษณะของการปลอมแปลงตัวละครในนาฏกรรมไทย และ 2) วิเคราะห์การปฏิบัติการทางการแสดงบทบาทของตัวละครที่ปลอมแปลงตามระบบการแสดงของสตานิสลาฟสกี โดยศึกษาจากบทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จํานวน 6 เรื่อง ได้แก่ รามเกียรติ์ อิเหนา มณีพิชัย สังข์ทอง ไกรทอง และคาวี คัดเลือกตัวละครที่มีการปลอมแปลงแบบเจาะจงจํานวน 9 ตัวละคร รวม 12 กรณีการปลอมแปลง ด้วยเกณฑ์ว่าเหตุการณ์การปลอมแปลงเป็นจุดเปลี่ยนสําคัญของเรื่อง มีการสืบทอดกระบวนท่ารําและจัดแสดงโดยกรมศิลปากร ณ โรงละครแห่งชาติ ระหว่าง พ.ศ. 2508 – 2564 และมีครูผู้เคยแสดงหรือถ่ายทอดบทบาทนั้นให้ข้อมูลได้ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เอกสาร การสัมภาษณ์เชิงลึก การสังเกตการณ์ และการสนทนากลุ่มกับผู้ให้ข้อมูลหลัก 19 คน วิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เนื้อหาและการวิเคราะห์แก่นสาระ

ผลการวิจัยพบว่า การปลอมแปลงตัวละครจําแนกได้ 2 รูปแบบ คือ การปลอมแปลงโดยใช้อิทธิฤทธิ์และการปลอมแปลงโดยไม่ใช้อิทธิฤทธิ์ ส่วนการปฏิบัติการทางการแสดงประกอบด้วย องค์ประกอบ 7 ประการ ได้แก่ การเตรียมตัว การวิเคราะห์บทบาท การสมมติสถานการณ์ วงกลมแห่งการมีสมาธิ แรงจูงใจภายใน การสร้างภาพและการมองเห็นภายใน และการแสดงออกทางกายภาพ ทั้งนี้แรงจูงใจภายในแปรตามชาติกําเนิดของตัวละคร คือ สัตว์ ยักษ์ เทวดา และมนุษย์ และเป็นตัวกําหนดการเลือกใช้องค์ประกอบอื่น นอกจากนี้การปฏิบัติการทางการแสดงยังมีแบบแผน 3 ขั้นตอน คือ ก่อนการปลอมแปลง ขณะปลอมแปลง และหลังการปลอมแปลง ซึ่งแต่ละขั้นตอนกํากับด้วยเพลงหน้าพาทย์และเพลงร้องต่างชุดกัน

การปลอมแปลงตัวละครจึงมิใช่เพียงกลวิธีในการดําเนินเรื่อง หากเป็นการปฏิบัติการทางการแสดงที่มีแบบแผนและสามารถถ่ายทอดได้อย่างเป็นระบบ แบบแผน 3 ขั้นตอนที่ค้นพบสามารถนําไปใช้เป็นกรอบในการฝึกอบรมนักแสดงนาฏศิลป์ไทยสําหรับบทบาทที่มีการปลอมแปลงตัวละคร