คุณลักษณะที่ว่างที่เอื้อต่อการเป็นพื้นที่ทางสังคมในชุมชนเมืองของไทย : กรณีศึกษาชุมชนปากคลองบางสะแก ย่านตลาดพลู
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
ความปรารถนาในการดำรงอยู่ของมนุษย์ที่สำคัญอย่างยิ่งข้อหนึ่ง คือความต้องการมีความสัมพันธ์กับผู้อื่น (relatedness) พื้นที่ทางสังคม (social space) จึงนับเป็นองค์ประกอบสำคัญที่เอื้อให้ผู้คนได้มีโอกาสปฏิสัมพันธ์กัน จากการทบทวนวรรณกรรมพบว่า งานศึกษาเรื่องพื้นที่ทางสังคมในบริบทวัฒนธรรมไทยยังมีอยู่ค่อนข้างจำกัดและมีความแตกต่างจากบริบทวัฒนธรรมตะวันตก อันเนื่องมาจากลักษณะทางกายภาพและพฤติกรรมการใช้พื้นที่ของผู้คน งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาลักษณะทางกายภาพและลักษณะทางจิตวิทยาที่เอื้อให้เกิดกิจกรรมที่แสดงถึงการเป็นพื้นที่ทางสังคมในชุมชนเมืองของไทยผ่านชุมชนปากคลองบางสะแก ย่านตลาดพลู และวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างลักษณะทางกายภาพและลักษณะทางจิตวิทยาเหล่านั้น เพื่อนำมาสู่บทสรุปคุณลักษณะที่ว่างที่เอื้อต่อการเป็นพื้นที่ทางสังคมในชุมชนเมืองของไทย โดยใช้การวิเคราะห์ข้อมูลเชิงเอกสารร่วมกับการวิจัยภาคสนาม ได้แก่ การสำรวจลักษณะทางกายภาพของพื้นที่ การสังเกตการใช้สอยที่ว่างและการเก็บข้อมูลกิจกรรมทางสังคม โดยอาศัยมโนทัศน์ แนวคิดและทฤษฎีจิตวิทยาสถาปัตยกรรม ประกอบด้วย ทฤษฎีการอยู่อาศัยของมนุษย์ (dwelling) องค์ประกอบเมือง (the image of the city) ทฤษฎีว่าด้วยเรื่องแบบแผนการใช้สอยที่ว่างของมนุษย์ (proxemics) และการรับรู้ที่ว่างหลากสัมผัส (multisensory perception of space) เป็นกรอบในการวิจัย ร่วมกับการวิเคราะห์ผังแสดงการใช้สอยและผังแสดงกิจกรรมทางสังคม ผลการศึกษาชี้ให้เห็นถึงจุดร่วมบางประการจากลักษณะทางกายภาพและลักษณะทางจิตวิทยาที่มีความเชื่อมโยงและทำให้เกิดกิจกรรมทางสังคมในบริเวณต่าง ๆ ของชุมชน นำมาสู่บทสรุปคุณลักษณะที่ว่างที่เอื้อต่อการเป็นพื้นที่ทางสังคมในชุมชนเมืองของไทย 5 ประการ ประกอบด้วย ที่ว่างแบบปะติดปะต่อ ที่ว่างขนาดกะทัดรัด ที่ว่างที่เป็นหูเป็นตา ที่ว่างที่เอื้อต่อการเดินเท้า และที่ว่างใต้ร่มเงาเพื่อพักผ่อนหย่อนใจ
Article Details
เอกสารอ้างอิง
กนกวรรณ หิรัญรัตน์. (2547). เอกลักษณ์และความหมายเรื่องถิ่นในย่านชุมชนคลองโอ่งอ่าง-สะพานหัน [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
กรมแผนที่ทหาร. (2495). ข้อมูลภาพถ่ายทางอากาศ ปี พ.ศ. 2495–2513 [แผนที่]. กรม.
กาญจน์ นทีวุฒิกุล. (2550). ตรรกะของการใช้พื้นที่ว่างสาธารณะอย่างอเนกประโยชน์ในเมืองเชียงใหม่ [วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ขวัญสรวง อติโพธิ. (2548). ที่ว่างในสังคมไทย. การบรรยายพิเศษคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. กรุงเทพมหานคร.
ไขศรี ภักดิ์สุขเจริญ. (2561, 2 สิงหาคม). ซอยลัดประหยัดพลังงาน : พื้นที่ว่างสาธารณะขนาดเล็ก-พื้นที่ปฏิสัมพันธ์ทางสังคมของชุมชนไทย. สมาคมสถาปนิกผังเมืองไทย. https://www.tuda.or.th/index.php/2018/08/02/00000003
ชริตา ชาตรีกุล (2555). พื้นที่ว่างสาธารณะอเนกประโยชน์ในย่านกรุงรัตนโกสินทร์นคร [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ชัญญาภรณ์ ลาดเสนา. (2553). โครงสร้างและองค์ประกอบทางกายภาพของย่าน พาณิชยกรรมเก่าตลาดพลู กรุงเทพมหานคร [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิตไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ชัย เรืองศิลป์. (2539). ประวัติสังคมไทยสมัยโบราณ ก่อนศตวรรษที่ 25 (พิมพ์ครั้งที่ 3). ต้นอ้อ แกรมมี่.
ดำเนิน เตจ๊ะใหม่. (2552). การใช้สอยที่ว่างในตลาด : กรณีศึกษาตลาดตรอกหม้อ แขวงวัดราชบพิธ กรุงเทพฯ [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ทิพย์สุดา ปทุมานนท์. (2547). จิตวิทยาสถาปัตยกรรมมนุษย์ปฏิสันถาร. โรงพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
เทพพิทักษ์ นิลวรรณ์. (2564). การเปลี่ยนแปลงเชิงสัณฐานชุมชนคลองโอ่งอ่างและชุมชนสะพานหัน [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ธงชัย ลิขิตพรสวรรค์. (2558). แผนที่ธนบุรี จ.ศ. 1249 [แผนที่]. อมรินทร์.
ธิติมา กลางกำจัด. (2551). สนามทัศน์และรูปแบบการใช้พื้นที่ว่างสาธารณะของชุมชนชานเมือง : กรณีศึกษา ชุมชนท่าทราย นนทบุรี [วิทยานิพนธ์ปริญญา มหาบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ปราณระฟ้า พรหมประวัติ. (2550) สนามทัศน์และรูปแบบการใช้พื้นที่ว่างสาธารณะของชุมชนเมือง : กรณีศึกษาชุมชนย่านเสาชิงช้า กรุงเทพมหานคร [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ปรานอม ตันสุขานันท์. (2562). พื้นที่ในชีวิตประจำวันของชุมชนละแวกบ้านในเขตกำแพงเมืองเชียงใหม่. วารสารวิชาการ การออกแบบสภาพแวดล้อม คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 6(2), 85–109.
ระวิวรรณ โอฬารรัตน์มณี. (2557). แนวคิดพื้นที่สาธารณะในมุมมองตะวันตกและตะวันออก. ใน สันต์ สุวัจฉราภินันท์ (บ.ก.), ว่าด้วยทฤษฎีทางสถาปัตยกรรม : พื้นที่สาธารณะและพื้นที่ทางสังคม (น. 30–53). สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
วาริชา วงศ์พยัต. (2563). เอกสารคำสอนรายวิชา 2501399 การอยู่อาศัยและสถาปัตยกรรม [เอกสารที่ไม่ได้ตีพิมพ์]. คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
วิไลวรรณ เดชดอนบม. (2566). ตลาดพลู. https://wikicommunity.sac.or.th/community/1360
วิสุทธิ์ นุชนาบี. (2563). คุณลักษณะและความหมายของตรอก กรณีศึกษาชุมชนตรอกศิลป์-ตรอกตึกดิน เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต ไม่ได้ตีพิมพ์]. จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
สันต์ สุวัจฉราภินันท์. (2561). พื้นที่ซอย : ความหลากหลายในพื้นที่สาธารณะแบบไทย ๆ. ใน เสาวณิต จุลวงศ์ (บ.ก.), ถกเถียงเรื่องคุณค่า 2 ว่าด้วยความหลากหลายทางวัฒนธรรม 1 (น. 415–477). วิภาษา.
สิงหนาท แสงสีหนาท. (2565). ชุมชนตลาดพลู จาก “บังยิงเรือ” มาสู่การจาริกแสวงบุญใน “ไชน่าทาวน์” ฝั่งธน. https://www.urbanally.org/article/hidden-temple-02
สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2539). แม่น้ำลำคลองคลองสายประวัติศาสตร์ (พิมพ์ครั้งที่ 2). มติชน.
สุดารา สุจฉายา. (2542). ธนบุรี. สารคดี.
Almazán, J. (2023). Emergent Tokyo: Designing the spontaneous city. ORO Editions.
Arkaraprasertkul, N. (2010). Dynamic soi: Neighborhoods and urban life in the city of Bangkok. Rian Thai: International Journal of Thai Studies, (3), 155–184.
Gehl, J. (1987). Life between buildings: Using public space. Van Nostrand Reinhold.
Hall, E. T. (1966). The hidden dimension. Doubleday.
Lynch, K. (1960). The image of the city. The MIT Press.
Maki, F., Wakatsuki, Y., Ohno, H., Takatani T., & Pollock, N. (2018). City with a hidden past. Kajima Institute.
Norberg-Schulz, C. (1984). The concept of dwelling: On the way to figurative architecture. Rizzoli.
Shaftoe, H. (2008). Convivial urban space: Creating effective public space. Taylor & Francis.
Wongphyat, W. (2012, October). The proxemic study in waterfront shophouses: A case study of Khlong Suan Market, Samut Prakarn and Chachoengsao provinces, Thailand. Proceedings of the 9th International Symposium on Architectural Interchanges in Asia (pp. B–5–8). Gwang-Ju, Korea.
Wongphyat, W. (2019). A proxemic study of waterfront shophouses at the Hua Takhe market, Bangkok, Thailand. NAKHARA Journal of Environmental Design & Planning, (16), 101–118.
