สังเวชนียสถานสกุลช่างพื้นถิ่นอีสาน: กรณีศึกษา วัดลัฏฐิกวัน อำเภอหว้านใหญ่ จังหวัดมุกดาหาร

บทคัดย่อ

สังเวชนียสถานเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ในพระพุทธศาสนา ที่ทำหน้าที่เป็นอนุสรณ์และเพื่อระลึกถึงเหตุการณ์สำคัญในพระพุทธประวัติทั้ง 4 ได้แก่ การประสูติ การตรัสรู้ การแสดงพระปฐมเทศนา และการปรินิพพาน ในบริบทของภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย หรือดินแดนอีสาน การสร้างสังเวชนียสถานมีการตีความตามภูมิปัญญา และบริบทวัฒนธรรมท้องถิ่น ทำให้สังเวชนียสถานสกุลช่างพื้นถิ่นอีสานปรากฏรูปแบบที่มีลักษณะเฉพาะตัว

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาแนวคิดการออกแบบสังเวชนียสถานตามสกุลช่างพื้นถิ่นอีสานในวัดลัฏฐิกวัน อำเภอหว้านใหญ่ จังหวัดมุกดาหาร เนื่องจากเป็นพุทธสถานที่มีการจำลองสังเวชนียสถานไว้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ สันนิษฐานว่า เป็นสังเวชนียสถานประติมากรรมปูนปั้นสกุลช่างพื้นถิ่นอีสานที่เก่าแก่ที่สุดในภูมิภาคนี้อีกด้วย ซึ่งเป็นผลงานสร้างสรรค์ของพระครูบุ นันทวโร ผู้มีบทบาทสำคัญในงานสถาปัตยกรรมและศิลปกรรมพื้นถิ่นอีสาน โดยมุ่งวิเคราะห์องค์ประกอบในพื้นที่ รูปแบบประติมากรรม และบทบาทของสถาปัตยกรรมในการถ่ายทอดคติธรรม โดยทำการวิเคราะห์จากการศึกษาจากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง การสำรวจภาคสนามเพื่อบันทึกลักษณะทางกายภาพ

จากการศึกษาพบว่า สังเวชนียสถานภายในวัดลัฏฐิกวัน อำเภอหว้านใหญ่ จังหวัดมุกดาหาร มีการจัดวางเป็นลำดับเชิงพื้นที่ ที่สัมพันธ์กับการเล่าเรื่องในพระพุทธประวัติ โดยลำดับดังกล่าวมุ่งสร้างประสบการณ์และกระตุ้นสำนึกทางพุทธศาสนา คือ ความสังเวช โดยมีการจัดวางองค์ประกอบจากพื้นที่เปิดไปสู่พื้นที่ปิด ในระยะแรกเน้นการสร้างประติมากรรมลอยตัวกลางแจ้งที่เชื่อมโยงกับภูมิทัศน์ธรรมชาติ ต่อมามีการพัฒนาเป็นอาคารที่มีหลังคาเพื่อการอนุรักษ์ศิลปกรรม ลักษณะดังกล่าวสะท้อนอัตลักษณ์ของสกุลช่างพื้นถิ่นอีสานที่เน้นความเป็นอิสระในการสร้างสรรค์ การผสมผสานศิลปกรรมพื้นบ้านเข้ากับพุทธศิลป์ และการใช้ประติมากรรมเป็นเครื่องมือในการถ่ายทอดคติธรรมและความศรัทธา สังเวชนียสถานของวัดลัฏฐิกวันจึงไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่เชิงสัญลักษณ์ทางศาสนาเท่านั้น หากแต่เป็นพื้นที่สำหรับการเรียนรู้ที่มีคุณค่าต่อการทำความเข้าใจแนวคิดการออกแบบพุทธสถานในบริบทวัฒนธรรมท้องถิ่นอีสาน