ความหลากหลายทางรูปทรงเจดีย์ไทย: การพัฒนากระบวนการสังเคราะห์ด้วยระบบ หน่วยองค์ประกอบและไวยากรณ์ทางรูปทรง
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
งานวิจัยนี้มุ่งเน้นการศึกษา “ระบบการก่อรูปทรง” ของสถาปัตยกรรมเจดีย์ไทย เพื่อขยายมิติการศึกษาจากแนวทางประวัติศาสตร์ศิลปะสู่การพัฒนาเครื่องมือออกแบบเชิงระบบ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์โครงสร้างสัณฐานและสร้างมาตรฐานหน่วยองค์ประกอบย่อย (Modular Units) ที่สามารถนำมาสังเคราะห์เป็นรูปทรงใหม่ได้อย่างเป็นระบบ ระเบียบวิธีวิจัยเป็นประเภทการวิจัยเชิงออกแบบ (Design-Based Research) ผ่านการทดลองเชิงสัณฐานกับเจดีย์กรณีศึกษา 6 ประเภทหลัก ได้แก่ เจดีย์ทรงระฆัง เจดีย์ทรงปรางค์ เจดีย์ทรงปราสาท เจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์ เจดีย์ทรงบัวเหลี่ยม และเจดีย์ทรงเครื่อง ผลการวิจัยพบว่า เจดีย์ไทยสามารถอธิบายได้ในฐานะโครงสร้างแนวดิ่งที่มีลำดับองค์ประกอบคงที่ 5 ระดับ ได้แก่ 1) ส่วนล่าง 2) ส่วนเปลี่ยนผ่านล่าง-กลาง 3) ส่วนกลาง 4) ส่วนเปลี่ยนผ่านกลาง-บน และ 5) ส่วนบน เมื่อนำองค์ประกอบเหล่านี้มาปรับมาตรฐานพิกัดหน้าตัดและจุดเชื่อมต่อ ภายใต้กฎไวยากรณ์ทางรูปทรง (Shape Grammar) จะสามารถสร้างความเป็นไปได้ของรูปทรงที่แตกต่างกันได้ถึง 7,776 รูปแบบ (6⁵) โดยยังคงรักษาอัตลักษณ์เชิงโครงสร้างเดิมไว้ได้อย่างสมบูรณ์ จากการวิเคราะห์เส้นกรอบนอก (Silhouette Analysis) ผู้วิจัยได้ค้นพบ “ตรรกะรูปทรง” 3 ประการที่เป็นตัวแปรสำคัญในการกำหนดลักษณะทางสัณฐาน ได้แก่ 1) ทิศทางของเส้นกรอบ 2) ความต่อเนื่องของเส้นกรอบ และ 3) ตำแหน่งจุดเปลี่ยนทิศทางของเส้นกรอบ รูปแบบของเส้นกรอบนอกที่วิเคราะห์สามารถสร้างรูปทรงที่แตกต่าง ซึ่งเกิดจากการสลับส่วนล่าง 3 รูปแบบ ส่วนเปลี่ยนผ่านล่าง-กลาง 3 รูปแบบ ส่วนกลาง 4 รูปแบบ ส่วนเปลี่ยนผ่านกลาง-บน 3 รูปแบบ และส่วนบน 4 รูปแบบ ได้ทั้งหมด 432 รูปแบบ (3x3x4x3x4) คุณูปการของงานวิจัยนี้คือ การนำเสนอเครื่องมือออกแบบ (design tool) ที่เปลี่ยนมุมมองต่อสถาปัตยกรรมไทยจากรูปแบบที่ทำสืบต่อกันสู่ระบบการสร้างสรรค์รูปทรงใหม่ ซึ่งช่วยสนับสนุนทั้งความเข้าใจพื้นฐานด้านสถาปัตยกรรมเจดีย์ การเรียนการสอน และการสร้างสรรค์สถาปัตยกรรมไทยภายใต้ตรรกะที่ชัดเจนและตรวจสอบได้
Article Details
เอกสารอ้างอิง
ศักดิ์ชัย สายสิงห์. (2560). เจดีย์ในประเทศไทย: รูปแบบ พัฒนาการและพลังศรัทธา. เมืองโบราณ.
สันติ เล็กสุขุม. (2534). เจดีย์สมัยสุโขทัย ที่วัดเจดีย์เจ็ดแถว. เมืองโบราณ.
สันติ เล็กสุขุม. (2538). ความเป็นมาและคำศัพท์เรียกองค์ประกอบเจดีย์ในประเทศไทย. มติชน.
สันติ เล็กสุขุม. (2561). ศิลปะสุโขทัย (พิมพ์ครั้งที่ 4). เมืองโบราณ.
เอเดรียน สนอดกราส. (2541). สัญลักษณ์แห่งพระสถูป (พิมพ์ครั้งที่ 2). อมรินทร์วิชาการ.
Alexander, C. (1964). Notes on the synthesis of form. Harvard University Press.
Alexander, C., Ishikawa, S., & Silverstein, M. (1977). A pattern language: Towns, buildings, construction. Oxford University Press.
Ching, Francis D. K. (2015). Architecture: Form, space, & order (4th ed.). John Wiley & Sons.
Mallgrave, H. F. (2005). Architectural theory from the Renaissance to the present. Taschen.
Mitchell, W. J. (1990). The logic of architecture: Design, computation, and cognition. MIT Press.
Steadman, J. P. (1983). Architectural morphology. Pion.
Stiny, G. (2006). Shape: Talking about seeing and doing. MIT Press.
