องค์ประกอบของภูมิทัศน์วัฒนธรรมเมืองโบราณไชยา สุราษฎร์ธานี

บทคัดย่อ

เมืองโบราณไชยา เป็นที่ตั้งของชุมชนโบราณสมัยศรีวิชัยบนคาบสมุทรทางใต้ของไทยในช่วงพุทธศตวรรษที่ 13 ถึงพุทธศตวรรษที่ 18 ต่อเนื่องมายังสมัยอยุธยา  เพื่อการอนุรักษ์ภูมิทัศน์ของเมืองโบราณไชยาจึงมีความจำเป็นต้องทำความเข้าใจภาพทัศน์ของไชยาอย่างเป็นองค์รวม การวิจัยนี้จึงมีจุดประสงค์เพื่อศึกษาลักษณะของภูมิทัศน์วัฒนธรรมซี่งเป็นความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ ในเรื่องการตั้งถิ่นฐานและพัฒนาการทางสังคมวัฒนธรรม ผ่านหลักฐานที่ปรากฏในรูปของภูมิทัศน์ประวัติศาสตร์ และระบุถึงองค์ประกอบทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมของชุมชนโบราณไชยาที่ยังคงปรากฏอยู่บนพื้นที่  การศึกษาอาศัยข้อมูลเรื่องภูมิหลังทางประวัติศาสตร์โบราณคดีร่วมกับการวิเคราะห์ภาพถ่ายทางอากาศและการสำรวจภาคสนาม แล้วจึงนำมาหาข้อสรุปตามกระบวนการทางโบราณคดีภูมิทัศน์  

ผลการศึกษาพบว่าร่องรอยของภูมิทัศน์ประวัติศาสตร์ไชยายังปรากฏอยู่ในแหล่งธรรมชาติ อันได้แก่ สันทราย ที่ลุ่ม คลอง และปรากฏอยู่ในแหล่งวัฒนธรรม อันได้แก่ แหล่งโบราณคดีที่มีการตั้งถิ่นฐานของชุมชนและศาสนสถาน โดยองค์ประกอบทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมของเมืองโบราณไชยายังคงพบได้ในพื้นที่สามประเภท คือ (1) พื้นที่ตั้งบ้านเรือนเพื่อการอยู่อาศัยบนแนวสันทราย (2) พื้นที่กสิกรรมและเกษตรกรรม ทุ่ง ที่ลุ่ม คลอง และ (3) ศาสนสถานทั้งที่เป็นซากและยังคงใช้งานอยู่ ในขณะที่องค์ประกอบที่สูญหายหรือเปลี่ยนแปลงไปแล้ว คือเส้นทางสัญจรในอดีต

งานวิจัยนี้เป็นฐานข้อมูลที่สำคัญเพื่อใช้ในการวางแผนการอนุรักษ์เมืองเก่าไชยาในอนาคต และบทความนี้ได้นำเสนอวิธีกระบวนการคิดวิเคราะห์ซึ่งเป็นเครื่องมือในการหาองค์ประกอบของภูมิทัศน์ประวัติศาสตร์ในแหล่งโบราณคดีที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้กับพื้นที่อื่น ๆ ได้