กระบวนการออกแบบอย่างมีส่วนร่วมสำหรับถนนสายวัฒนธรรมคลองกระแชง จ.เพชรบุรี

บทคัดย่อ

เพชรบุรีเป็นเมืองเก่าแก่ที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานตั้งแต่สมัยทวารวดี และเป็นเมืองท่าทางการค้าที่สำคัญในสมัยอยุธยา ความรุ่งเรืองและมั่งคั่งของเมืองทำให้เพชรบุรีอุดมไปด้วยมรดกวัฒนธรรมที่หลากหลายโดยเฉพาะ “ศิลปกรรมสกุลช่างเพชรบุรี” ที่มีความโดดเด่น มีเอกลักษณ์ และมีการสืบสานต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน แต่การพัฒนาเมืองตั้งแต่การตัดถนน

เพชรเกษมเพื่อเลี่ยงเมืองเพชรบุรี ตลอดจนการขยายตัวของเมืองที่ทำให้ย่านการค้าและที่อยู่อาศัยใหม่กระจายออกจากย่านเมืองเก่า ส่งผลให้ย่านการค้าเดิมถูกลดบทบาทลง เศรษฐกิจซบเซา ร้านค้าดั้งเดิมปิดตัวลง ย่านที่อยู่อาศัยโดยรอบเหลือเพียงผู้สูงอายุ วิถีชีวิตความเป็นอยู่ของคนในย่านขาดชีวิตชีวา สิ่งเหล่านี้ส่งผลกระทบโดยตรงกับมรดกวัฒนธรรมในย่านเมืองเก่าเพชรบุรี มรดกวัฒนธรรมหลายอย่างขาดการสืบสาน ฟื้นฟู และอนุรักษ์ที่เหมาะสม

บทความฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษากระบวนการออกแบบอย่างมีส่วนร่วม โดยมีการออกแบบพื้นที่เพื่อจัดทำถนนสายวัฒนธรรมคลองกระแชงเป็นกรณีศึกษา 2) ศึกษาปัจจัยที่เอื้อให้เกิดการมีส่วนร่วม โดยใช้วิธีการวิจัยเชิงปฏิบัติการอย่างมีส่วนร่วม (participatory action research) ผ่านกระบวนการวางแผนในการอนุรักษ์และฟื้นฟูชุมชน ประกอบด้วยการสำรวจพื้นที่ สัมภาษณ์ตัวแทนหน่วยงานและชุมชนในย่านเมืองเก่าเพชรบุรี เวทีประชาคม ประชุมกลุ่มย่อย และจัดกิจกรรมร่วมกับชุมชน

ผลจากการศึกษาพบว่า กระบวนการวางแผนในการอนุรักษ์และฟื้นฟูชุมชนในรูปแบบของ “การจัดทำแนวทางการออกแบบพื้นที่เพื่อจัดทำถนนสายวัฒนธรรมคลองกระแชง” เป็นที่พึงพอใจของทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะคนในชุมชน โดยปัจจัยความสำเร็จ คือการสร้างให้เกิดการมีส่วนร่วมในทุกขั้นตอน ตั้งแต่ร่วมสำรวจ ร่วมคิด ร่วมระดมความคิดเห็น ร่วมออกแบบ ร่วมทดลองทำ และร่วมตัดสินใจ ในส่วนของปัจจัยสำคัญที่เอื้อให้เกิดการมีส่วนร่วม คือการที่ชุมชนมีประเด็นปัญหาร่วมกันในด้านมรดกวัฒนธรรมในพื้นที่โดยร่วมเรียนรู้แลกเปลี่ยนผ่านกระบวนการและเครื่องมือต่าง ๆ ทำให้ชุมชนเข้าใจปัญหา และเห็นคุณค่าความสำคัญของมรดกวัฒนธรรมในพื้นที่จึงเกิดการรวมกลุ่มขึ้นมาฟื้นฟู ดูแล และบริหารจัดการพื้นที่ด้วยตัวเอง สามารถผลักดันโครงการกับหน่วยงานท้องถิ่นและภาครัฐ เกิดการสนับสนุนงบประมาณในการผลักดันให้เกิดรูปธรรม ผลของการศึกษานี้จะสามารถใช้เป็นตัวอย่างแนวทางในการฟื้นฟูมรดกวัฒนธรรมของย่านชุมชนเก่าอื่น ๆ ที่มีบริบทใกล้เคียงกัน