การเลือกใช้วัสดุก่อสร้างที่พักอาศัยผู้มีรายได้น้อยในพื้นที่ป่าชายเลน : กรณีศึกษาชุมชนบ้านบางพัฒน์ จังหวัดพังงา

บทคัดย่อ

การขาดความมั่นคงด้านที่อยู่อาศัยของผู้มีรายได้น้อยในพื้นที่ป่าชายเลนชายฝั่งทะเลอันดามันเป็นปัญหาที่มีความซับซ้อนและเกี่ยวข้องกับหลายปัจจัย ทั้งด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และข้อจำกัดทางกฎหมาย โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ถูกจัดให้เป็นเขตอนุรักษ์ หรือป่าชายเลน วัสดุก่อสร้างเป็นประเด็นสำคัญหนึ่งที่เกี่ยวข้องกับปัจจัยดังกล่าว งานวิจัยนี้จึงมุ่งศึกษากระบวนการเลือกใช้วัสดุก่อสร้าง ในกลุ่มที่อยู่อาศัยผู้มีรายได้น้อยในพื้นที่ป่าชายเลน เพื่อให้เกิดความเข้าใจและเพิ่มทางเลือกด้านวัสดุให้สอดคล้องกับบริบทเฉพาะของพื้นที่ โดยใช้กรอบแนวคิดเรื่องที่อยู่อาศัยที่ทุกคนจ่ายได้ (affordable housing) และสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น (vernacular architecture) มาเป็นฐานในการวิเคราะห์ในพื้นที่ศึกษาชุมชนบ้านบางพัฒน์ จังหวัดพังงา โดยทำการเก็บข้อมูลผ่านการสำรวจ การสัมภาษณ์กับเจ้าของบ้าน การสัมภาษณ์เชิงลึกกับช่างก่อสร้างและผู้มีส่วนเกี่ยวข้องตลอดจนการเข้าไปมีส่วนร่วมในชุมชน

ผลการศึกษาพบว่า วัสดุก่อสร้างในชุมชนสามารถจำแนกเป็น 3 กลุ่มเป้าหมายหลัก ได้แก่ 1) กลุ่มวัสดุเพื่อประหยัดงบประมาณสูงสุด ได้แก่ ไม้โกงกาง ไม้อัด เป็นต้น ซึ่งเป็นวัสดุที่มีความประหยัดแม้จะมีภาระในการซ่อมบำรุงในระยะยาว 2) วัสดุเพื่อการอยู่อาศัยในระยะยาวอย่างยั่งยืน เช่น คอนกรีตเสริมเหล็ก พื้นปูกระเบื้อง ผนังก่ออิฐ เป็นต้น แม้จะมีต้นทุนเริ่มต้นสูง แต่สามารถลดภาระซ่อมบำรุงในระยะยาวได้ 3) กลุ่มวัสดุเพื่อความสะดวกในการใช้งาน เช่น กลุ่มไม้แปรรูป ฝาผนังสำเร็จรูป เป็นต้น ซึ่งเป็นวัสดุที่มีความสมดุลระหว่างความคุ้นเคยในการใช้งานและความสามารถในการจ่าย

วัสดุแต่ละประเภทมีลักษณะการเลือกใช้งานที่สัมพันธ์กับรายได้ ความคุ้นเคย ความสามารถในการก่อสร้างเอง และข้อจำกัดเฉพาะของพื้นที่ป่าชายเลน เช่น ความชื้นสูง ดินอ่อน และการกัดกร่อนจากไอทะเล สะท้อนให้เห็นว่า แม้ชุมชนจะมีข้อจำกัดด้านเศรษฐกิจและสภาพแวดล้อมแต่ยังสามารถปรับตัวด้วยการเลือกใช้วัสดุที่มีความยืดหยุ่นในด้านต้นทุนและการจัดหา พร้อมกับปรับรูปแบบการใช้งานวัสดุเพื่อให้สอดคล้องกับสภาพแวดล้อม