การวิเคราะห์ความหมายคติจักรวาลทางพุทธศาสนาของวัดปงสนุก จังหวัดลำปาง

บทคัดย่อ

การศึกษานี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความหมายของคติจักรวาลทางพุทธศาสนาที่ปรากฏผ่านผังบริเวณและองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมของวัดปงสนุก จังหวัดลำปาง โดยมีจุดมุ่งหมายเพื่อเสนอแนวทางการตีความที่สามารถอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างลักษณะทางกายภาพของวัดกับคติจักรวาลได้อย่างสอดคล้องมากขึ้น การศึกษาใช้การวิเคราะห์ข้อมูลจากเอกสารประวัติศาสตร์ สภาพทางกายภาพของวัด การศึกษาในอดีต และเนื้อหาจากคติจักรวาลทางพุทธศาสนา เพื่อนำมาพิจารณาความสัมพันธ์ร่วมกัน

ผลการศึกษาพบว่า ม่อนดอยซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญของวัดสามารถอธิบายได้ในฐานะเขาพระสุเมรุ และองค์ประกอบสำคัญบนยอดม่อนดอย ได้แก่ พระเจดีย์และวิหารพระเจ้าพันองค์ สามารถตีความให้สัมพันธ์กับองค์ประกอบบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ โดยพระเจดีย์เทียบแทนเจดีย์จุฬามณี และวิหารพระเจ้าพันองค์เทียบแทนสุธรรมภาคยสภาศาลา นอกจากนี้ การแบ่งพื้นที่วัดออกเป็นส่วนเหนือและส่วนใต้ยังอาจสะท้อนแนวคิดเรื่องอุตตรกุรุทวีปและชมพูทวีป ซึ่งสอดคล้องกับบทบาทของวัดปงสนุกในฐานะศูนย์กลางการศึกษาพระธรรมในช่วงพุทธศตวรรษที่ 24

ข้อเสนอการตีความดังกล่าวแตกต่างจากการศึกษาในอดีตที่มุ่งอธิบายม่อนดอยในฐานะเขาพระสุเมรุเป็นหลัก โดยการศึกษานี้เสนอให้พิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบต่าง ๆ ของวัดร่วมกัน ในฐานะระบบความหมายที่เชื่อมโยงกับสวรรค์ชั้นดาวดึงส์และบทบาทของวัดในฐานะแหล่งศึกษาพระธรรม ผลการศึกษาสะท้อนให้เห็นว่า การนำคติจักรวาลมาสู่งานพุทธสถาปัตยกรรมล้านนามิได้เกิดขึ้นจากการถ่ายทอดแบบแผนอย่างเคร่งครัด หากแต่มีการเลือกสรรและปรับให้สอดคล้องกับบริบทและบทบาทเฉพาะของวัด