พัฒนาการของการจัดการขยะโดยการมีส่วนร่วมของผู้อยู่อาศัยในการพัฒนาอาคารชุด กรณีศึกษา โครงการลุมพินี เพลส ปิ่นเกล้า

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มุ่งศึกษาพัฒนาการของการบริหารจัดการขยะโดยการมีส่วนร่วมของผู้อยู่อาศัยในโครงการลุมพินี เพลส ปิ่นเกล้า ซึ่งเป็นโครงการภายใต้การพัฒนาของบริษัท แอล.พี.เอ็น. ดีเวลลอปเมนท์ จำกัด (มหาชน) โดยวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงของแนวคิด นโยบาย รูปแบบการดำเนินงาน และระดับการมีส่วนร่วมของผู้อยู่อาศัยในช่วงเวลาที่แตกต่างกัน แบ่งออกเป็น 3 ระยะ ได้แก่ ระยะเริ่มต้น (30 ปี) ระยะกลาง (20 ปี) และระยะปัจจุบัน (10 ปี) เพื่ออธิบายความสัมพันธ์ระหว่างระดับการมีส่วนร่วมกับประสิทธิภาพ และผลลัพธ์ของการจัดการขยะในบริบทอาคารชุด การวิจัยใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสาน (mixed methods research) ประกอบด้วยการวิจัยเชิงคุณภาพจากการศึกษาเอกสาร การสำรวจและสังเกตภาคสนาม และการสัมภาษณ์เชิงลึก ผู้ให้ข้อมูลหลัก ได้แก่ ผู้บริหารระดับองค์กร คณะกรรมการนิติบุคคลอาคารชุด ผู้จัดการโครงการ และหัวหน้าแม่บ้าน รวมถึงการวิจัยเชิงปริมาณจากแบบสอบถามผู้อยู่อาศัยในโครงการ และนำข้อมูลมาวิเคราะห์เชิงสถิติ กรอบการวิเคราะห์อ้างอิงทฤษฎีบันไดการมีส่วนร่วมของอาร์นสไตน์ (Arnstein’s Ladder of Citizen Participation) และแนวคิดการจัดการสิ่งแวดล้อมโดยชุมชนเป็นฐาน (Community-Based Environmental Management) ผลการศึกษาพบว่า การบริหารจัดการขยะของโครงการมีพัฒนาการอย่างต่อเนื่องตามช่วงอายุของโครงการ โดยในระยะเริ่มต้น การจัดการขยะมุ่งเน้นความสะอาด สุขอนามัย และการจัดการปลายทางเป็นหลัก ภาระการดำเนินงานตกอยู่กับนิติบุคคลและบุคลากรฝ่ายปฏิบัติการ ขณะที่การมีส่วนร่วมของผู้อยู่อาศัยอยู่ในระดับต่ำและมีลักษณะเป็นการปฏิบัติตามข้อกำหนด เมื่อเข้าสู่ระยะกลาง โครงการเริ่มให้ความสำคัญกับการสื่อสาร การให้ความรู้ และการปลูกฝังจิตสำนึกด้านสิ่งแวดล้อม ส่งผลให้ผู้อยู่อาศัยเริ่มมีบทบาทในการคัดแยกขยะมากขึ้น แม้ระดับการมีส่วนร่วมยังแตกต่างกันตามพฤติกรรมและความพร้อมของแต่ละกลุ่ม ในระยะปัจจุบัน การบริหารจัดการขยะได้พัฒนาไปสู่ระบบที่มีความเป็นองค์รวมมากขึ้น ผ่านการออกแบบพื้นที่และระบบที่เอื้อต่อการใช้งาน การนำนวัตกรรมและกลไกสร้างแรงจูงใจมาใช้ควบคู่กับการสื่อสารอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้การมีส่วนร่วมของผู้อยู่อาศัยเพิ่มขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม โดยเฉพาะด้านการคัดแยกขยะรีไซเคิล อย่างไรก็ตาม ยังพบข้อจำกัดจากโครงสร้างประชากรที่มีผู้เช่าจำนวนมากและอิทธิพลของบริบทภายนอก เช่น การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมหลังสถานการณ์โควิด-19 เมื่อพิจารณาภายใต้กรอบทฤษฎีของอาร์นสไตน์ ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า การยกระดับการมีส่วนร่วมจากระดับเชิงสัญลักษณ์ไปสู่การมีส่วนร่วมที่มีความหมาย จำเป็นต้องอาศัยการออกแบบระบบที่เหมาะสม กลไกจูงใจ และการเปิดพื้นที่ให้ผู้อยู่อาศัยมีบทบาทมากขึ้น ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญต่อการขับเคลื่อนการจัดการขยะและความยั่งยืนของชุมชนอาคารชุดในระยะยาว