การปรับตัวของที่อยู่อาศัยในพื้นที่น้ำหลากภายใต้แนวคิดธรรมชาติเป็นฐาน กรณีศึกษาชุมชนลาดชะโด จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่างหลายทศวรรษที่ผ่านมาได้เปลี่ยนแปลงพลวัตน้ำหลากตามธรรมชาติของระบบนิเวศอย่างมีนัยสำคัญส่งผลกระทบต่อชุมชนดั้งเดิมที่เคยปรับตัวอยู่ร่วมกับระบบนิเวศดังกล่าว งานวิจัยนี้เลือกศึกษาชุมชนลาดชะโด อำเภอผักไห่ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพแวดล้อมกายภาพของที่อยู่อาศัย สภาพสังคมเศรษฐกิจ รวมถึงการปรับตัวของที่อยู่อาศัยทั้งในอดีตและปัจจุบัน และเพื่อวิเคราะห์รูปแบบการปรับตัวของที่อยู่อาศัยที่สอดคล้องกับแนวคิดการปรับตัวโดยมีธรรมชาติเป็นฐาน งานวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพโดยคัดเลือกกรณีศึกษาสามหลังด้วยวิธีการเลือกแบบเจาะจง ตามตรรกะความแตกต่างสูงสุด ประกอบด้วยบ้านไม้ยกใต้ถุนสูงดั้งเดิม (บ้านรูปแบบ ก.) บ้านไม้ยกใต้ถุนที่ต่อเติมด้วยวัสดุสมัยใหม่แต่ตัดขาดกับพื้นที่ใต้ถุน (บ้านรูปแบบ ข.) และบ้านติดพื้นบนที่ถม (บ้านรูปแบบ ค.) รวบรวมข้อมูลจากภาพถ่ายทางอากาศ (พ.ศ. 2517 และ 2568) การสังเกตการณ์ภาคสนาม และการสัมภาษณ์ครัวเรือนในช่วงน้ำหลาก แล้วจึงตรวจสอบสามเส้า เพื่อยืนยันความสอดคล้องของข้อมูลก่อนนำไปวิเคราะห์เปรียบเทียบข้ามกรณีศึกษา
ผลการวิจัยพบว่า ชุมชนเปลี่ยนจากวิถีพึ่งพาทางสัญจรทางน้ำสู่วิถีพึ่งพาถนน ในด้านการปรับตัวของที่อยู่อาศัยพบรูปแบบที่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ โดยบ้านรูปแบบ ก. แสดงการปรับตัวที่รักษาความต่อเนื่องกับระบบนิเวศสูงสุดผ่านการคงโครงสร้างยกใต้ถุน และวิถีการใช้งานตามฤดูกาล บ้านรูปแบบ ข. พบการต่อเติมแบบค่อยเป็นค่อยไปโดยไม่มีแผนรองรับ กำลังลดทอนความสามารถในการใช้งานใต้ถุนและคุณภาพสภาพแวดล้อมโดยรวม ขณะที่บ้านรูปแบบ ค. สะท้อนการปรับตัวเชิงควบคุมธรรมชาติที่ตัดขาดจากวัฏจักรน้ำโดยสิ้นเชิงผ่านการถมดิน โดยปัจจัยขับเคลื่อนหลักการคือ การเข้าถึงถนนที่ลดต้นทุนการก่อสร้างและเพิ่มความสะดวกสบาย ผลการวิจัยชี้ให้เห็นว่า รูปแบบบ้านยกใต้ถุนสูงดั้งเดิมถือเป็นทุนการปรับตัวโดยมีธรรมชาติเป็นฐานที่ชุมชนสะสมมาในอดีต และการขยายโครงข่ายถนนกลับกลายเป็นปัจจัยเร่งให้เกิดการเปลี่ยนผ่านสู่รูปแบบการควบคุมธรรมชาติ ซึ่งมีแนวโน้มนำไปสู่การปรับตัวที่ไม่เหมาะสม (maladaptation) ในระยะยาว งานวิจัยนี้จึงเสนอแนะให้มีการส่งเสริมรูปแบบบ้านยกใต้ถุนสูงในระดับครัวเรือน การกำหนดมาตรการควบคุมการใช้ที่ดินในระดับชุมชน และการบูรณาการบริบทน้ำหลากเข้าสู่การวางแผนโครงสร้างพื้นฐานในระดับนโยบาย เพื่อรักษาความยืดหยุ่นของชุมชนในการรับมือกับสภาวะน้ำท่วมรุนแรงที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้นภายใต้การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
Article Details
เอกสารอ้างอิง
เกียรติกมล นิลาภรณ์กุล. (2561). การศึกษาระบบนิเวศน้ำหลากและนิเวศบริการของทุ่งน้ำหลากพื้นที่ราบลุ่มสามเหลี่ยมแม่น้ำเจ้าพระยากรณีศึกษาชุมชนลาดชะโด อำเภอผักไห่ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย]. Chulalongkorn University Theses and Dissertations (Chula ETD). https://digital.car.chula.ac.th/chulaetd/3187
จารุวรรณ ขําเพชร, ถวัลย์ ภูถวัลย์, วรรณรัตน์ รัตนวราค์, อดิสร เสมแย้ม, พงษ์ศักดิ์ ขําเพชร, และอนุพนธ์ คําปัน. (2553). โครงการสายน้ำ : สายชีวิตและวัฒนธรรมคนริมน้ำ. สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ.
ประภาพร บำรุงไทย. (2556). การจัดการเชิงอนุรักษ์ตลาดลาดชะโด [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยศิลปากร]. SURE. https://sure.su.ac.th/xmlui/handle/123456789/12869
วันดี พินิจวรสิน. (2549). การพัฒนาชุมชนชนบท : ภาพลักษณ์ชุมชนน้ำที่กำลังจางหาย. การประชุมทางวิชาการของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ครั้งที่ 44 (น. 413–422). มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
อรศิริ ปาณินท์. (2545). เรือนพื้นถิ่นและสภาพแวดล้อม. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยศิลปากร.
Adger, W. N., Barnett, J., Brown, K., & Marshall, N. (2013). Cultural dimensions of climate change impacts and adaptation. Nature Climate Change, 3(2), 112–117.
Cohen-Shacham, E., Walters, G., Janzen, C., & Maginnis, S. (Eds.). (2016). Nature-based solutions to address global societal challenges. IUCN.
Folke, C. (2006). Resilience: The emergence of a perspective for social-ecological systems analyses. Global Environmental Change, 16(3), 253–267.
Intergovernmental Panel on Climate Change. (2023). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Cambridge University Press.
Liao, K. H. (2012). A theory on urban resilience to floods—A basis for alternative planning practices. Ecology and Society, 17(4), 48.
Liao, K. H., Le, T. A., & Nguyen, K. V. (2016). Urban design principles for flood resilience: Learning from the ecological wisdom of living with floods in the Vietnamese Mekong Delta. Landscape and Urban Planning, 155, 69–78.
Nguyen, A. T., Tran, Q. B., Tran, D. Q., & Reiter, S. (2011). An investigation on climate responsive design strategies of vernacular housing in Vietnam. Building and Environment, 46(10), 2088–2106.
Sayers, P., Li, Y., Galloway, G., Penning-Rowsell, E., Shen, F., Wen, K., Chen, Y., & Le Quesne, T. (2013). Flood risk management: A strategic approach. UNESCO.
United Nations Human Settlements Programme. (2021). Nature-based solutions for climate change adaptation in cities: A resource guide. UN-Habitat.
United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2017). Terminology on disaster risk reduction. UNDRR.
Zevenbergen, C., Veerbeek, W., Gersonius, B., & Van Herk, S. (2008). Challenges in urban flood management: Travelling across spatial and temporal scales. Journal of Flood Risk Management, 1(2), 81–88.
