การเปลี่ยนแปลงของชุมชนเหมืองฝายในลุ่มแม่น้ำปิง จังหวัดเชียงใหม่ พ.ศ. 2537–2568
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
งานวิจัยนี้ศึกษาการเปลี่ยนแปลงของชุมชนเหมืองฝายในลุ่มแม่น้ำปิง จังหวัดเชียงใหม่ ภายใต้กระบวนการสร้างความเป็นเมืองและการเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิต โดยมีสมมุติฐานว่า การเสื่อมบทบาทของระบบเหมืองฝายมิได้เกิดจากความล้มเหลวของโครงสร้างฝายโดยตรง หากแต่เป็นผลจากการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างของเมืองและการใช้ประโยชน์ที่ดินจากเดิมที่ระบบทำหน้าที่จัดการน้ำเพื่อการเกษตรและเป็นฐานความสัมพันธ์ของชุมชน เมื่อพื้นที่เกษตรถูกแทนที่ด้วยที่อยู่อาศัยและกิจกรรมเมือง การพึ่งพาระบบจึงลดลงและค่อย ๆ ถูกละเลย
การศึกษานี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพควบคู่กับการวิเคราะห์เชิงพื้นที่ โดยศึกษาชุมชนเหมืองฝาย 5 แห่งในบริบทการใช้ที่ดินที่แตกต่างกันตามผังเมืองรวมเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2555 ได้แก่ เขตพาณิชยกรรม เขตอยู่อาศัยหนาแน่นน้อย เขตอยู่อาศัยหนาแน่นปานกลาง พื้นที่อนุรักษ์เพื่อส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม และพื้นที่เกษตรกรรม วิธีการศึกษาประกอบด้วยการวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินช่วง พ.ศ. 2537–2568 การวิเคราะห์ผังเมืองรวมหลายฉบับ และการสัมภาษณ์ชุมชน ผู้ใช้น้ำ และหน่วยงานรัฐ
ผลการศึกษาพบว่า ระดับความเป็นเมืองและการเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดินเป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดสถานะของระบบเหมืองฝาย โดยในพื้นที่พาณิชยกรรมและที่อยู่อาศัยหนาแน่นปานกลาง รวมถึงพื้นที่อนุรักษ์เพื่อส่งเสริมศิลปวัฒนธรรม พบการลดลงของพื้นที่เกษตรกรรมและความต่อเนื่องของลำเหมืองอย่างชัดเจน ขณะที่พื้นที่อยู่อาศัยหนาแน่นน้อยและพื้นที่เกษตรกรรมยังคงมีการใช้งานระบบเหมืองฝายบางส่วน นอกจากนี้ การเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างพื้นที่และลำเหมืองในฐานะโครงข่ายน้ำดั้งเดิมจากการพัฒนาเมือง ส่งผลต่อการทำงานของระบบน้ำโดยรวมมากกว่าการมีอยู่ของเหมืองฝายโดยตรง จึงสรุปได้ว่า การเปลี่ยนแปลงของชุมชนเหมืองฝายเกิดจากพลวัตของโครงสร้างเมือง การใช้ประโยชน์ที่ดิน และนโยบายการจัดการน้ำ มากกว่าข้อจำกัดของโครงสร้างเหมืองฝายเอง
Article Details
เอกสารอ้างอิง
กฎกระทรวงฉบับที่ 78 (พ.ศ. 2532) ออกตามความในพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2518 (ให้ใช้บังคับผังเมืองรวมเมืองเชียงใหม่). (2532, 21 พฤศจิกายน). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 106 ตอนที่ 204 ฉบับพิเศษ หน้า 1–13.
กฎกระทรวงฉบับที่ 431 (พ.ศ. 2542) ออกตามความในพระราชบัญญัติการผังเมือง พ.ศ. 2518 (ผังเมืองรวมเมืองเชียงใหม่). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 116 ตอนที่ 66 ก. หน้า 1–25.
กฎกระทรวงให้ใช้บังคับผังเมืองรวมเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2555. (2556, 21 พฤษภาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 130 ตอนที่ 43 ก. หน้า 1–32.
กรมแผนที่ทหาร. (2537). ภาพถ่ายทางอากาศ พ.ศ. 2537 [ภาพถ่ายทางอากาศ]. กองคลังแผนที่ กรม.
กระทรวงมหาดไทย. (2569). ร่างประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง การให้ใช้บังคับผังเมืองรวมเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2567. กรมโยธาธิการและผังเมือง.
Google Earth Pro. (2528–2568). พื้นที่เหมืองฝายลุ่มแม่น้ำปิง จังหวัดเชียงใหม่ [ภาพถ่ายดาวเทียม]. https://google.com
คณะรัฐมนตรี. (2568, 11 มีนาคม). มติคณะรัฐมนตรี เรื่อง แผนการแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างพื้นฐาน (แม่น้ำปิง) ระยะเร่งด่วน. สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี.
ณัฐวุฒิ พรหมเทศน์. (2564). บทบาทผู้นำท้องถิ่นในการบริหารจัดการและแก้ไขปัญหาการรุกล้ำลำน้ำโจ้ของเทศบาลตำบลสันทรายหลวง อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยเชียงใหม่]. CMU DC. https://cmudc.library.cmu.ac.th/frontend/Info/item/dc:172491
ประเสริฐ ณ นคร. (2521). มังรายศาสตร์ หรือ กฎหมายพระเจ้ามังราย. ภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร.
ปวร มณีสถิตย์. (2559). ความเปลี่ยนแปลงของโครงข่ายลำเหมืองพญาคำ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ [วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย]. Chulalongkorn University Theses and Dissertations (Chula ETD). https://digital.car.chula.ac.th/chulaetd/72210
พระราชบัญญัติควบคุมการเหมืองฝายและพนัง พุทธศักราช 2477. (2477, 17 มีนาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 51 หน้า 1141–1151.
รัฐพล ตันติอนุพงศ์. (2551). แนวคิดเกี่ยวกับชุมชนเหมืองฝาย. วารสารวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 5(3), 25–42.
ราชันย์ ตันติสุข. (2556). การเปลี่ยนแปลงโครงสร้างการใช้ที่ดินในชุมชนเกษตรกรรมรอยต่อเมือง.วารสารผังเมือง, 9(2), 67–82.
วันเพ็ญ สุรฤกษ์. (2528). พัฒนาการทางประวัติความเป็นมาและการจัดการเกี่ยวกับระบบชลประทานในภาคเหนือของประเทศไทย. ภาควิชาภูมิศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
ศรีศักร วัลลิโภดม. (2554). การศึกษาสังคมไทยผ่านภูมิวัฒนธรรม. มติชน.
สมพร สง่าวงศ์. (2552). พลวัตการใช้ประโยชน์ที่ดินในบริเวณเมืองเชียงใหม่ และการคาดการณ์ความเป็นเมืองในอนาคตด้วย SLEUTH Model. วารสารสังคมศาสตร์, 21(1), 119–169.
สำนักงานชลประทานที่ 1 จังหวัดเชียงใหม่. (ม.ป.ป.) ข้อมูลระบบเหมืองฝายในพื้นที่จังหวัดเชียงใหม่. สำนักงาน.
โสวัตรี ณ ถลาง. (2553). Water management: Irrigation system in Chiangmai–Lampoon. วารสารวิจัยและพัฒนา, 3(2), 45–60.
Ganjanapan, A. (1984). Irrigation and social organization in northern Thailand. Social Research Institute, Chiang Mai University.
Google. (2025). Google earth pro [Satellite imagery]. https://earth.google.com
Molle, F., & Floch, P. (2008). Megaprojects and social and environmental changes: The case of water management in Thailand. Ambio, 37(3), 199–204. https://doi.org/10.1579/0044-7447(2008)37[199:MASAEC]2.0.CO;2
Tanaka, K. (2003). Water management and state intervention in northern Thailand. Kyoto University Press.
