การออกแบบศูนย์ชุมชนที่ยืดหยุ่นต่อข้อจำกัดด้านงบประมาณของชุมชนผู้มีรายได้น้อย: บทเรียนจากโครงการปทุมธานีโมเดล

บทคัดย่อ

ชุมชนผู้มีรายได้น้อยมักประสบข้อจำกัดด้านงบประมาณในการพัฒนาพื้นที่ส่วนกลางและอาคารสาธารณะ ส่งผลให้การจัดสร้างศูนย์ชุมชนซึ่งเป็นพื้นที่สำคัญสำหรับการบริหารจัดการชุมชน การสร้างปฏิสัมพันธ์ทางสังคม และการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนเป็นไปได้ยาก งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและเสนอแนวคิดการออกแบบศูนย์ชุมชนที่สามารถปรับตัวตามงบประมาณที่จำกัดของชุมชนผู้มีรายได้น้อย โดยใช้โครงการปทุมธานีโมเดล จังหวัดปทุมธานี เป็นกรณีศึกษา

การศึกษานี้ใช้แนวทางการวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research: PAR) ร่วมกับกระบวนการออกแบบอย่างมีส่วนร่วม (Participatory Design) ด้วยการเก็บรวบรวมข้อมูลผ่านการประชุมเชิงปฏิบัติการ การสำรวจพื้นที่ การพัฒนาแบบร่าง และการประเมินทางเลือกในการออกแบบ จากนั้นนำข้อมูลมาวิเคราะห์เพื่อพัฒนาแนวทางการออกแบบที่สอดคล้องกับความต้องการและงบประมาณที่มีอยู่อย่างจำกัดโดยมีผู้เข้าร่วมกระบวนการออกแบบ จำนวน 77 คน ประกอบด้วย ผู้อยู่อาศัย ผู้แทนจากสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (พอช.) และอาจารย์และนักศึกษาในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ผลการศึกษาพบว่า ชุมชนมีความต้องการพื้นที่สำหรับสำนักงาน ห้องประชุม สหกรณ์ร้านค้า ร้านอาหาร พื้นที่อเนกประสงค์ และพื้นที่สำหรับการจัดกิจกรรมเพื่อส่วนรวม อย่างไรก็ตาม ข้อจำกัดด้านงบประมาณส่งผลโดยตรงต่อการตัดสินใจโดยเฉพาะในเรื่องการออกแบบอาคาร ทำให้เกิดการประยุกต์ใช้แนวคิดการออกแบบที่ยืดหยุ่น (Flexible Design) ผ่านการใช้พื้นที่อเนกประสงค์ การเพิ่มประสิทธิภาพการใช้พื้นที่ และการแบ่งระยะการก่อสร้าง (Construction Phasing) ออกเป็น 3 ระยะตามความพร้อมด้านงบประมาณของชุมชน

ผลการวิจัยชี้ให้เห็นว่า การออกแบบศูนย์ชุมชนสำหรับชุมชนผู้มีรายได้น้อยไม่ควรถูกมองเป็นการออกแบบอาคารที่ต้องสมบูรณ์ตั้งแต่เริ่มต้น แต่ควรถูกพัฒนาในลักษณะกระบวนการที่สามารถเติบโตและปรับเปลี่ยนได้ตามความพร้อมด้านงบประมาณของชุมชน แนวคิดดังกล่าวช่วยเชื่อมโยงระหว่างความต้องการของผู้ใช้งาน ข้อจำกัดด้านทรัพยากร และเพิ่มความเป็นไปได้ในการก่อสร้างจริง อันนำไปสู่แนวทางการออกแบบศูนย์ชุมชนที่มีความยืดหยุ่นและเหมาะสมกับบริบทของชุมชน