การทดสอบการย้อมสีจากธรรมชาติของต้นชาเลือดมังกร สู่การพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนดอยช้าง ตำบลวาวี อำเภอแม่สรวย จังหวัดเชียงราย

บทคัดย่อ

ที่มาและวัตถุประสงค์: ต้นชาเลือดมังกร (Peristrophe bivalvis) เป็นพืชที่ปลูกในชุมชนดอยช้าง จังหวัดเชียงราย และมีศักยภาพในการนำมาใช้เป็นสีย้อมธรรมชาติเพื่อเพิ่มมูลค่าทรัพยากรท้องถิ่น งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ทดลองย้อมผ้าจากสีธรรมชาติของต้นชาเลือดมังกรและชาเลือดมังกรกับสารช่วยติดสี 2) ศึกษาความพึงพอใจต่อผ้าที่ย้อมสีจากสีธรรมชาติของต้นชาเลือดมังกรและชาเลือดมังกรที่ผสมกับสารช่วยติดสี และ 3) พัฒนาผลิตภัณฑ์ต้นแบบจากผ้าย้อมสีธรรมชาติของต้นชาเลือดมังกรและชาเลือดมังกรระเบียบวิธีการศึกษา: การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงทดลอง  โดยขั้นแรกเป็นการเตรียมผ้าฝ้ายก่อนนำไปย้อม การสกัดสีย้อมจากต้นชาเลือดมังกรแบบสด ชาเลือดมังกรแบบแห้ง และทดลองย้อมผ้าฝ้ายร่วมกับสารช่วยติดสี 9 ชนิด ได้แก่ กรดมะนาว สารส้ม จุนสี สนิมเหล็ก น้ำส้มสายชู น้ำต้นกล้วยต้ม น้ำปูนใส น้ำขี้เถ้า เบกกิ้งโซดา ทำการศึกษาสมบัติทางกายภาพของน้ำสกัดสีย้อมโดยการวัดค่าความเป็นกรด-ด่าง (pH) และวัดค่าสีของผ้าฝ้ายที่ย้อมด้วยสีธรรมชาติก่อนและหลังการซักเพื่อประเมินความคงทนของสี นอกจากนี้ใช้แบบสอบถามเพื่อประเมินความพึงพอใจของกลุ่มตัวอย่างจำนวน 20 คนซึ่งเป็นสมาชิกในชุมชนดอยช้างที่มีความรู้เกี่ยวกับต้นชาเลือดมังกร และชาเลือดมังกรต่อคุณภาพและสีของผ้าที่ได้และนำผลมาพัฒนาผลิตภัณฑ์ผ้าต้นแบบ
ผลการศึกษา: พบว่าสีของผ้าฝ้ายที่ย้อมด้วยสีธรรมชาติจากต้นชาเลือดมังกรแบบสดและชาเลือดมังกรแบบแห้งที่ผสมด้วยสารช่วยติดสีให้เฉดสีที่หลากหลาย เช่น น้ำเงิน ม่วง เทา เขียว ส้ม และน้ำตาล ขึ้นอยู่กับระดับความเป็นกรด-ด่าง (pH) ของสีย้อมที่ผสมสารช่วยติดสี โดยสีย้อมที่ผสมสารช่วยติดสีที่มีความเป็นกรดสูง (pH 2–4)  เช่น กรดมะนาว และสารส้ม ให้เฉดสีโทนอุ่น ขณะที่สีย้อมที่ผสมสารช่วยติดสีที่มีความเป็นกรดต่ำ (pH 6–9) เช่น เบกกิ้งโซดาและน้ำขี้เถ้า ให้เฉดสีโทนเย็น เช่น เทาอมน้ำเงินหรือเขียวอ่อน การย้อมด้วยสารช่วยติดสีประเภทโลหะ (สารส้ม จุนสี สนิมเหล็ก) ให้สีที่ชัดเจนและติดทนนานหลังซัก ผลประเมินความพึงพอใจของกลุ่มตัวอย่างพบว่า อยู่ในระดับมากที่สุด (  = 4.91, S.D. = 0.32) แสดงถึงความเหมาะสมในการนำไปพัฒนาต่อยอดพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ ผลการทดลองถูกนำไปพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ต้นแบบ ได้แก่ เสื้อคลุม ผ้าพันคอ ผ้าคลุมไหล่ กระเป๋า หมวก และผ้าโพกผม โดยประยุกต์การย้อมสีธรรมชาติ เทคนิคมัดย้อม และงานปักอาข่าเข้ากับรูปแบบผลิตภัณฑ์ร่วมสมัย
การประยุกต์ใช้: องค์ความรู้จากการศึกษาสามารถนำไปใช้เป็นแนวทางในการเลือกชนิดของสารช่วยติดสีและควบคุมค่าความเป็นกรด–ด่างของน้ำย้อมเพื่อสร้างเฉดสีธรรมชาติที่แตกต่างกันตามความต้องการ รวมทั้งสามารถถ่ายทอดกระบวนการสกัดสี การย้อม และการพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้แก่สมาชิกในชุมชน เพื่อนำทรัพยากรท้องถิ่นมาสร้างมูลค่าเพิ่ม ผลิตภัณฑ์ต้นแบบสามารถประยุกต์ร่วมกับอัตลักษณ์งานปักของชาติพันธุ์อาข่า และพัฒนาตามแนวคิด แนวคิดการออกแบบเชิงนิเวศเศรษฐกิจ (Eco-design), หลัก 4R (Reduce, Reuse, Recycle, Repair), แฟชั่นหมุนเวียน (Circular fashion) และการออกแบบให้มีของเสียเหลือศูนย์ (Zero-waste design) เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร ลดวัสดุเหลือทิ้งจากกระบวนการผลิต และเป็นแนวทางในการพัฒนาผลิตภัณฑ์สิ่งทอที่เชื่อมโยงภูมิปัญญาท้องถิ่นกับการออกแบบร่วมสมัย
บทสรุป: ต้นชาเลือดมังกรแบบสดและชาเลือดมังกรแบบแห้งมีศักยภาพในการใช้เป็นแหล่งสีย้อมธรรมชาติสำหรับผ้าฝ้าย โดยชนิดของสารช่วยติดสีและค่าความเป็นกรด–ด่างมีบทบาทสำคัญต่อเฉดสี และลักษณะสีที่คงเหลือหลังการซัก สามารถสร้างเฉดสีได้ตั้งแต่โทนอุ่นจนถึงโทนเย็น และผ้าย้อมหลายสูตรได้รับความพึงพอใจจากสมาชิกชุมชนในระดับมากถึงมากที่สุด การนำผลการทดลองมาผสานกับภูมิปัญญาการย้อมผ้า งานปักอาข่า และแนวคิดการออกแบบที่คำนึงถึงสิ่งแวดล้อม สามารถต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์สิ่งทอร่วมสมัยที่สะท้อนอัตลักษณ์ของชุมชนดอยช้าง และเป็นแนวทางสำหรับการเพิ่มมูลค่าทรัพยากรท้องถิ่นและการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนอย่างยั่งยืน