การขับเคลื่อนการพัฒนาที่ยั่งยืนด้วยการท่องเที่ยวชุมชน: กรณีศึกษาชุมชนชาติพันธุ์ จังหวัดอุทัยธานี
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
ความเป็นมาและวัตถุประสงค์: การท่องเที่ยวชุมชนเป็นแนวทางสำคัญที่ช่วยสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนชนบทและชุมชนชาติพันธุ์ เพราะไม่เพียงสร้างรายได้ให้คนในพื้นที่ แต่ยังช่วยรักษาวัฒนธรรมท้องถิ่นและทรัพยากรธรรมชาติไปพร้อมกัน อย่างไรก็ตาม ผลลัพธ์ของการท่องเที่ยวชุมชนในแต่ละแห่งกลับไม่เหมือนกัน บางชุมชนสามารถพัฒนาได้อย่างต่อเนื่อง ขณะที่บางแห่งยังไม่สามารถขับเคลื่อนได้เต็มศักยภาพ สะท้อนให้เห็นว่าความสำเร็จไม่ได้ขึ้นอยู่กับการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนเท่านั้น แต่ยังขึ้นอยู่กับความสามารถในการนำทรัพยากรที่ชุมชนมีอยู่มาจัดการและเชื่อมประสานกันอย่างเหมาะสม งานวิจัยนี้จึงมุ่งศึกษาว่า ทุนมนุษย์ ทุนทางสังคม และทุนองค์การ ส่งผลต่อผลลัพธ์ของการท่องเที่ยวชุมชนอย่างไร และความสามารถในการบูรณาการมีบทบาทกำกับความสัมพันธ์ดังกล่าวหรือไม่ โดยศึกษาในบริบทของชุมชนชาติพันธุ์แห่งหนึ่งในจังหวัดอุทัยธานี
วิธีการศึกษา: การวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีแบบผสมผสานเชิงบรรจบ โดยเก็บข้อมูลเชิงปริมาณจากสมาชิกชุมชนจำนวน 88 คนที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการท่องเที่ยวชุมชน ผ่านแบบสอบถามแบบมีโครงสร้าง ซึ่งครอบคลุมตัวแปรทุนมนุษย์ ทุนทางสังคม ทุนองค์การ ความสามารถในการบูรณาการ และผลลัพธ์ของการท่องเที่ยวชุมชน จากนั้นวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการถดถอยเชิงลำดับขั้นแบบมีตัวแปรกำกับร่วมกับการบูตสแตรปจำนวน 5,000 ครั้ง นอกจากนี้ ยังเก็บข้อมูลเชิงคุณภาพจากการสัมภาษณ์กลุ่มกึ่งโครงสร้างกับผู้มีบทบาทสำคัญจำนวน 10 คน และวิเคราะห์ด้วยการวิเคราะห์เชิงประเด็น
ผลการศึกษา: ผลการวิจัยพบว่า ทุนมนุษย์ ทุนทางสังคม และทุนองค์การ ล้วนส่งผลเชิงบวกต่อผลลัพธ์ของการท่องเที่ยวชุมชนอย่างมีนัยสำคัญ โดยทุนมนุษย์ช่วยเสริมทักษะ ความรู้ และความสามารถในการแก้ปัญหา ทุนทางสังคมช่วยสร้างความไว้วางใจและความร่วมมือ ส่วนทุนองค์การช่วยให้การบริหารจัดการและการดำเนินงานมีความชัดเจนและมั่นคง ขณะเดียวกัน ความสามารถในการบูรณาการมีผลเชิงบวกต่อความสัมพันธ์ระหว่างทุนทางสังคมกับการท่องเที่ยวชุมชน แต่มีผลเชิงลบต่อความสัมพันธ์ระหว่างทุนมนุษย์กับการท่องเที่ยวชุมชน ส่วนความสัมพันธ์กับทุนองค์การไม่พบความแตกต่างอย่างมีนัยสำคั
การประยุกต์ใช้ผลการศึกษา: ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่า การพัฒนาการท่องเที่ยวชุมชนควรให้ความสำคัญกับการจัดการที่สมดุล ยืดหยุ่น และเหมาะกับบริบทของพื้นที่ เพื่อส่งเสริมการทำงานร่วมกัน โดยไม่ไปลดทอนความคิดริเริ่ม ความคล่องตัว และอัตลักษณ์ของคนในชุมชน
สรุป: งานวิจัยนี้แสดงให้เห็นว่า ความสามารถในการบูรณาการไม่ได้ส่งผลเหมือนกันในทุกมิติของทุนทางปัญญา ดังนั้น การพัฒนาการท่องเที่ยวชุมชนอย่างยั่งยืนจึงควรอาศัยรูปแบบการกำกับดูแลที่พอเหมาะ สอดคล้องกับวิถีชีวิต สังคม และวัฒนธรรมของชุมชนท้องถิ่น
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
[1] Kunjuraman, V., Hussin, R., & Aziz, R. C. (2022). Community-based ecotourism as a social transformation tool for rural community: A victory or a quagmire? Journal of Outdoor Recreation and Tourism, 39, 100524. https://doi.org/10.1016/j.jort.2022.100524
[2] Stone, M. T. (2015). Community-based ecotourism: A collaborative partnerships perspective. Journal of Ecotourism, 14(2–3), 166–184. https://doi.org/10.1080/14724049.2015.1023309
[3] Centre for the Promotion of Cultural and Social Anthropology. (2025). Karen Phumen community. https://wikicommunity.sac.or.th/community/1237
[4] McGehee, N. G., Lee, S., O’Bannon, T. L., & Perdue, R. R. (2010). Tourism-related social capital and its relationship with other forms of capital: An exploratory study. Journal of Travel Research, 49(4), 486–500. https://doi.org/10.1177/0047287509346850
[5] Moscardo, G. (2011). Exploring social representations of tourism planning: Issues for governance. Journal of Sustainable Tourism, 19(4–5), 423–436. https://doi.org/10.1080/09669582.2011.558625
[6] Yodsurang, P., Kiatthanawat, A., Sanoamuang, P., Kraseain, A., & Pinijvarasin, W. (2022). Community-based tourism and heritage consumption in Thailand: An upside-down classification based on heritage consumption. Cogent Social Sciences, 8(1), 2096531. https://doi.org/10.1080/23311886.2022.2096531
[7] Pavlou, P. A., & El Sawy, O. A. (2011). Understanding the elusive black box of dynamic capabilities. Decision Sciences, 42(1), 239–273. https://doi.org/10.1111/j.1540-5915.2010.00287.x
[8] Sirmon, D. G., Hitt, M. A., & Ireland, R. D. (2007). Managing firm resources in dynamic environments to create value: Looking inside the black box. Academy of Management Review, 32(1), 273–292. https://doi.org/10.5465/amr.2007.23466005
[9] Stone, M. T., & Nyaupane, G. (2014). Rethinking community in community-based natural resource management. Community Development, 45(1), 17–31. https://doi.org/10.1080/15575330.2013.844193
[10] Suriyankietkaew, S., Krittayaruangroj, K., Thinthan, S., & Lumlongrut, S. (2025). Community capitals framework for sustainable development: A qualitative study of creative tourism in Ban Chiang World Heritage Site. Sustainability, 17(8), 3311. https://doi.org/10.3390/su17083311
[11] Wondirad, A., Tolkach, D., & King, B. (2020). Stakeholder collaboration as a major factor for sustainable ecotourism development in developing countries. Tourism Management, 78, 104024. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2019.104024
[12] Jones, S. (2005). Community-based ecotourism: The significance of social capital. Annals of Tourism Research, 32(2), 303–324. https://doi.org/10.1016/j.annals.2004.06.007
[13] Elsharnouby, T. H., & Elbanna, S. (2021). Change or perish: Examining the role of human capital and dynamic marketing capabilities in the hospitality sector. Tourism Management, 82, 104184. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2020.104184
[14] Kunjuraman, V. (2024). The development of sustainable livelihood framework for community-based ecotourism in developing countries. Tourism and Hospitality Research, 24(1), 48–65. https://doi.org/10.1177/14673584221138465
[15] Nunkoo, R., & Ramkissoon, H. (2012). Power, trust, social exchange and community support. Annals of Tourism Research, 39(2), 997–1023. https://doi.org/10.1016/j.annals.2011.11.017
[16] Bontis, N., & Fitz‐enz, J. (2002). Intellectual capital ROI: A causal map of human capital antecedents and consequents. Journal of Intellectual Capital, 3(3), 223–247. https://doi.org/10.1108/14691930210435527
[17] Subramaniam, M., & Youndt, M. A. (2005). The influence of intellectual capital on the types of innovative capabilities. Academy of Management Journal, 48(3), 450–463. https://doi.org/10.5465/amj.2005.17407911
[18] Jeerapattanatorn, P., & Sutthinarakorn, W. (2022). Enhancing learning on community-based tourism: Cases of Thai tribal communities. Journal of Community Development Research (Humanities and Social Sciences), 15(2), 15–24. https://doi.org/10.14456/jcdr-hs.2022.12
[19] Kry, S., Sasaki, N., Datta, A., Abe, I., Ken, S., & Tsusaka, T. W. (2020). Assessment of the changing levels of livelihood assets in the Kampong Phluk community with implications for community-based ecotourism. Tourism Management Perspectives, 34, 100664. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2020.100664
[20] Ambarwati, S. D. A., Effendi, M. I., Ristono, A., & Sugandini, D. (2023). The effect of human capital, social capital, and open innovation on tourism enterprise performance in Indonesia. Journal of Law and Sustainable Development, 11(11), e2184. https://doi.org/10.55908/sdgs.v11i11.2184
[21] Sangpikul, A. (2020). Tourist perceptions of guided ecotourism tours in Thailand. Tourism and Hospitality Research, 20(2), 245–256. https://doi.org/10.1177/1467358419836765
[22] Nieves, J., & Haller, S. (2014). Building dynamic capabilities through knowledge resources. Tourism Management, 40, 224–232. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2013.06.010
[23] Junead, J., Ngamniyom, A., & Manirochana, N. (2022). Community development in ecotourism attractions based on biodiversity of Bang Pu Community, Pattani Province, Thailand. Journal of Arts Management, 6(3), 1440–1458.
[24] Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2017). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). SAGE Publications.
[25] Aminudin, N., & Jamal, S. A. (2024). Social capital and economic mobility in tourism: A systematic literature review. Cogent Social Sciences, 10(1), 2321665. https://doi.org/10.1080/23311886.2024.2321665
[26] Auliah, A., Prayitno, G., Ari, I. R. D., Adrianto, D. W., Subagiyo, A., Biloshkurska, N., & Ismaili, H. (2025). The role of community social capital and collective action in the development of sustainable tourism. International Social Science Journal, 75(256), 311–325. https://doi.org/10.1111/issj.12554
[27] Pornprasit, P., & Rurkkhum, S. (2019). Performance evaluation of community-based ecotourism: A case study in Satun Province, Thailand. Journal of Ecotourism, 18(1), 42–59. https://doi.org/10.1080/14724049.2018.1495696
[28] Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
[29] Papallou, E., Katafygiotou, M., & Dimopoulos, T. (2024). Emerging sustainability trends in tourist facilities: A comparative assessment of multiple hotels and resorts. Sustainability, 16(9), 3536. https://doi.org/10.3390/su16093536
[30] Jansen, J. J. P., Van den Bosch, F. A. J., & Volberda, H. W. (2006). Exploratory innovation, exploitative innovation, and performance: Effects of organizational antecedents and environmental moderators. Management Science, 52(11), 1661–1674. https://doi.org/10.1287/mnsc.1060.0576