สาระสำคัญของบทเพลงกับการสื่อสารทางการเมืองไทย ตั้งแต่ พ.ศ. 2516 จนถึงปัจจุบัน

บทคัดย่อ

บทความชิ้นนี้เป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาวิจัยเรื่อง “การสื่อสารทางการเมืองด้วยบทเพลงของรัฐบาล ภายหลังการรัฐประหาร พ.ศ. 2557” โดยผู้วิจัยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาถึงสาระสำคัญของบทเพลงกับการสื่อสารทางการเมืองไทย ตั้งแต่ พ.ศ. 2516 จนถึงปัจจุบัน และเพื่ออธิบายว่าสาระสำคัญบทเพลงมีความสำคัญอย่างไรและเพราะเหตุใดบทเพลงจึงถูกนำมาใช้เป็นเสมือนเครื่องมือหนึ่งในการสื่อสารทางการเมืองกับประชาชน ทั้งในช่วงยุค พ.ศ. 2516 ยุคพฤษภาทมิฬ พ.ศ. 2535 ยุคการเคลื่อนไหวทางการเมืองของกลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย (พันธมิตรฯ) กลุ่มแนวร่วมประชาธิปไตยต่อต้านเผด็จการแห่งชาติ (นปช.) กลุ่มคณะกรรมการประชาชนเพื่อการเปลี่ยนแปลงปฏิรูปประเทศไทยให้เป็นประชาธิปไตยที่สมบูรณ์แบบอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข (กปปส.) และในยุคปัจจุบันเอง ก็ยังมีการใช้บทเพลงโดยคณะรัฐบาลของพลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา โดยบทความชิ้นนี้มีการรวบรวมข้อมูลเอกสารและผู้วิจัยได้นำเอาเทคนิควิธีการวิเคราะห์ข้อมูลอันประกอบไปด้วย การวิเคราะห์เชิงเอกสาร (Documentary Research) การวิเคราะห์โดยการตีความ (Interpretative Analysis) และการวิเคราะห์โดยอาศัยบริบท (Context Analysis) ซึ่งผลจากการศึกษาพบว่า ในแต่ละช่วงเวลาของเหตุการณ์ทางการเมืองนับตั้งแต่ยุค 14 ตุลาคม 2516 ยุคพฤษภาทมิฬ พ.ศ. 2535 ยุคที่มีกลุ่มการเคลื่อนไหวทางการเมือง นำโดยกลุ่มพันธมิตรประชาชนเพื่อประชาธิปไตย กลุ่มแนวร่วมประชาธิปไตยต่อต้านเผด็จการแห่งชาติ (นปช.) และกลุ่มคณะกรรมการประชาชนเพื่อการเปลี่ยนแปลงประเทศไทยให้เป็นประชาธิปไตยที่สมบูรณ์อันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข (กปปส.) จนถึงยุครัฐบาลปัจจุบันของพลเอกประยุทธ์ จันทร์โอชา พบว่า บทเพลงและดนตรีถูกนำไปใช้เป็นเสมือนสาร ข้อความ เป็นสื่อกลางในการถ่ายทอดลักษณะและอุดมการณ์ทางการเมืองอย่างต่อเนื่อง บทเพลงนั้นนอกจากการสร้างความสนุกสนาน ไพเราะ จรรโลงใจแก่บุคคลต่างๆ ที่ได้รับฟังแล้ว บทเพลงยังเป็นกลไกสำคัญในการแทรกซึมเข้าสู่จิตใจของผู้คนในสังคมได้อย่างทั่วถึงรวดเร็วและง่ายดายเสียยิ่งกว่าการสื่อสารอื่นๆ โดยไม่มีความจำเป็นใดๆ ในการที่จะใช้กำลังบังคับข่มขู่ หรือออกคำสั่งใดๆ ดังนั้น การรับรู้และได้ยินผ่านเสียงในรูปแบบของดนตรีและบทเพลง ถือเป็นวิธีการของการสื่อสารทางการเมืองรูปแบบหนึ่งที่แยบยลและนุ่มนวลที่สุดเพื่อสร้างการยอมรับผู้นำทางการเมืองหรือรัฐบาลทหารหรือแกนนำมวลชนในสภาพบริบททางการเมืองไทยที่มีความแตกต่างกันในแต่ละยุคแต่ละสมัย ผลจากการศึกษาพบว่าในช่วงระหว่าง พ.ศ. 2516-2519 นั้น บริบททางการเมืองและสังคมที่โหยหาสิทธิ เสรีภาพ และประชาธิปไตย มีการเรียกร้องรัฐธรรมนูญ และมีการใช้บทเพลงในการสื่อสารถึงอุดมการณ์และแนวความคิดทั้งจากฟากฝั่งของบรรดานักศึกษาและปัญญาชนผ่านบทเพลงเพื่อชีวิต ในทางตรงกันข้ามมีการตอบโต้ผ่านบทเพลงปลุกใจจากฝั่งของรัฐบาลด้วย ต่อมาในยุค พ.ศ. 2535 มีศิลปินที่ใช้บทเพลงในการสร้างกระแสความรู้สึกร่วมในทางการเมืองและจิตสำนึกร่วมในการชุมนุมประท้วงรัฐบาล รวมถึงการบรรเทาความตึงเครียดในการชุมนุมประท้วง ในขณะที่ยุคของการเคลื่อนไหวทางการเมืองของกลุ่มพันธมิตรฯ นปช. และกปปส. ยังคงมีบทเพลงในการสร้างกระแสอารมณ์ร่วมระหว่างแกนนำและกลุ่มผู้ชุมนุมโดยการใช้บทเพลงเพื่อสร้างอารมณ์ปลุกใจ ดีใจ ให้กำลังใจ เสียใจ หรือแม้แต่การก่นด่ารัฐบาลและฝั่งตรงกันข้าม เช่นเดียวกับในปัจจุบัน ภายหลังการรัฐประหาร พ.ศ. 2557 บทเพลงเป็นเสมือนเครื่องมือหนึ่งของรัฐบาลในการพยายามที่จะอธิบายหรือให้เหตุผลในการเข้าควบคุมอำนาจ และกล่าวถึงบทบาทหน้าที่หรือสิ่งที่ทั้งตัวผู้นำทางการเมืองหรือคณะรัฐประหารจะปฏิบัติหรือสัญญาไว้กับประชาชนและสังคมผ่านกระบวนการสื่อสารทางการเมืองด้วยบทเพลงนั่นเอง