สู้เพื่อสังคมที่ดีกว่า: ปัญญาชนนักวิพากษ์กับการแสวงหาเสรีภาพ และความเสมอภาคให้สังคมไทย

บทคัดย่อ

วิกฤตการเมืองไทยช่วงทศวรรษ 2550 มีรากเหง้าอยู่ในวัฒนธรรมจารีตซึ่งไม่สามารถผูกยึดสมาชิกของสังคมได้อีกต่อไป ในห้วงเวลานี้ ปัญญาชนนักวิพากษ์ได้เข้าไปท้าถามต่อ “ความเป็นไทย” กระแสหลักพร้อมกับนำเสนอภาพอนาคตของสังคมที่ดีกว่า งานวิจัยนี้ศึกษามโนทัศน์เรื่อง “เสรีภาพและความเสมอภาค” ของปัญญาชนกลุ่มดังกล่าวท่ามกลางการขยายตัวของบทวิพากษ์ “ความเป็นไทย” ระหว่างปลายทศวรรษ 2520 ถึงครึ่งแรกของทศวรรษ 2550 ผลการวิจัยพบว่า ความรู้เชิงวิพากษ์ปรากฏขึ้นในห้วงที่สังคมไทยเผชิญกับวิกฤตเชิงอัตลักษณ์ มโนทัศน์เรื่องเสรีภาพและความเสมอภาคจึงเป็นทั้งเครื่องมือในการวิพากษ์ “ความเป็นไทย” และรากฐานอ้างอิงสำหรับภาพอนาคตของสังคมไทย ซึ่งแสดงออกผ่าน 2 กระแสความคิด กระแสแรกคือขนบวิพากษ์เบ็ดเสร็จ ให้ความสำคัญกับเสรีภาพของปัจเจกชนที่จะไม่ถูกแทรกแซงโดยอำนาจรัฐและความเสมอภาคเท่าเทียมภายใต้กฎหมายที่ยุติธรรม ทั้งเน้นย้ำถึงสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมืองในการสร้างความสัมพันธ์ที่เสรีและเท่าเทียมระหว่างปัจเจกกชนด้วยการปกครองตามหลักกฎหมาย กระแสที่สองคือขนบวิพากษ์ภายใน มุ่งส่งเสริมความหลากหลายทางอัตลักษณ์ สังคมเสรีที่ผนวกรวมผู้คนพร้อมด้วยความเสมอภาคด้านโอกาสในการเข้าถึงทรัพยากรต่าง ๆ อย่างเป็นธรรม ทั้งมองว่าสิทธิทางสังคมคือสิ่งจำเป็นในอันที่พลเมืองจะมีอิสระในการแสวงหาเป้าหมายชีวิตจนกลายเป็นพลังขับเคลื่อนสังคมโดยรวม แม้ปัญญาชนนักวิพากษ์จะนำเสนอทางเลือกใหม่แก่สังคมไทย แต่การรัฐประหาร พ.ศ. 2557 ก็ทำให้ภารกิจดังกล่าวต้องสะดุดหยุดลงชั่วคราว ทิ้งมรดกทางความคิดและข้อจำกัดบางประการไว้ให้แก่ปัญญาชนคนรุ่นใหม่สืบทอดต่อไป