ภาวะผู้นำแบบปรับตัวและธรรมาภิบาลในยุคดิจิทัล: กรณีศึกษาหน่วยงานรัฐในกรุงเทพมหานครและเขตปริมณฑล

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์บทบาทของภาวะผู้นำแบบปรับตัวในการผลักดันธรรมาภิบาลภายใต้การเปลี่ยนผ่านสู่ยุคดิจิทัลของหน่วยงานภาครัฐไทย ในบริบทที่แม้มีนโยบายรัฐบาลดิจิทัลและธรรมาภิบาลอย่างเป็นทางการ แต่ยังปรากฏช่องว่างระหว่างนโยบายกับการปฏิบัติจริง โดยเฉพาะในกรุงเทพมหานครและปริมณฑลที่มีความซับซ้อนเชิงโครงสร้างและอำนาจ การวิจัยใช้ระเบียบวิธีเชิงคุณภาพ เก็บข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูล ระดับปฏิบัติการ ระดับกลาง และระดับบริหาร ผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึกแบบเจาะจง และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิงเนื้อหาและเชิงธีมบนกรอบภาวะผู้นำแบบปรับตัว ธรรมาภิบาล และการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคดิจิทัล ผลการวิจัยพบว่า ผู้นำภาครัฐต้องเผชิญแรงกดดันจากโครงสร้างราชการรวมศูนย์ วัฒนธรรมลำดับขั้น ระบบอุปถัมภ์ การแทรกแซงทางการเมือง และความไม่พร้อมด้านดิจิทัล แม้มีผู้นำบางส่วนใช้เทคโนโลยีและข้อมูลเพื่อเพิ่มความโปร่งใสและสร้างการมีส่วนร่วม แต่โดยรวมยังขาดการมองภาพรวมเชิงระบบ การปกป้องเสียงจากแนวหน้า และการมอบหมายอำนาจอย่างแท้จริง ทำให้ธรรมาภิบาลด้านความโปร่งใส ความรับผิดรับชอบ และการมีส่วนร่วมยังไม่ฝังในกระบวนการทำงาน ขณะเดียวกันระบบดิจิทัล เช่น e-Procurement, e-Service, e-Workflow และฐานข้อมูลออนไลน์ แสดงศักยภาพในการยกระดับสู่การบริหารบนฐานข้อมูลและลดโอกาสการทุจริต หากผู้นำมีสมรรถนะดิจิทัลและจริยธรรมกำกับ บทความได้เสนอ “Digital Governance Leadership Model” ประกอบด้วย 1) ปัจจัยโครงสร้างและบริบท 2) ภาวะผู้นำแบบปรับตัว 3 ด้าน และ 3) ผลลัพธ์ด้านธรรมาภิบาลและการเปลี่ยนผ่านสู่ดิจิทัล เช่น ความโปร่งใส ความรับผิดรับชอบ การมีส่วนร่วม และประสิทธิภาพการบริการ พร้อมเสนอกรอบสมรรถนะผู้นำดิจิทัลเชิงธรรมาภิบาล 4 ด้าน ได้แก่ ความรอบรู้ดิจิทัล การตัดสินใจเชิงจริยธรรม ภาวะผู้นำแบบร่วมมือ และการแก้ปัญหาเชิงปรับตัวและนวัตกรรม ข้อเสนอเชิงนโยบาย ได้แก่ การพัฒนาระบบผู้นำตามกรอบดังกล่าว การปรับโครงสร้างและวัฒนธรรมองค์กรให้เปิดเผยข้อมูลและตรวจสอบได้ การพัฒนา e-Workflow ศูนย์ข้อมูลกลาง และการสร้างเครือข่ายพันธมิตรเชิงคุณธรรมและการเรียนรู้ข้ามรุ่น เพื่อสนับสนุนการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคดิจิทัลของภาครัฐไทยอย่างยั่งยืน