วิวัฒนาการของแนวคิดพฤฒิพลังในเอกสารนโยบายของรัฐไทย พ.ศ. 2540–2568
Main Article Content
บทคัดย่อ
การก้าวเข้าสู่สังคมสูงวัยทำให้แนวคิดพฤฒิพลังมีบทบาทสำคัญต่อการกำหนดนโยบายผู้สูงอายุของรัฐ งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาวิวัฒนาการของแนวคิดพฤฒิพลังในเอกสารนโยบายของรัฐไทย พ.ศ. 2540–2568 และ 2) วิเคราะห์กรอบแนวคิด วาทกรรม และอำนาจของรัฐในการนิยามปัญหาและกำหนดบทบาทของผู้สูงอายุ การวิจัยใช้วิธีการวิเคราะห์เอกสารเชิงคุณภาพจากเอกสารนโยบายระดับชาติ 15 ฉบับ โดยประยุกต์กรอบวาทกรรมของ Foucault แนวทาง What’s the Problem Represented to be? (WPR) ของ Bacchi และแนวคิดพฤฒิพลังขององค์การอนามัยโลกเป็นกรอบการวิเคราะห์ผลการศึกษา พบว่านโยบายผู้สูงอายุของไทยมีพัฒนาการเชิงถ้อยคำจากการมองผู้สูงอายุในฐานะผู้รับการสงเคราะห์ไปสู่การกล่าวถึงพฤฒิพลังมากขึ้น อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวยังจำกัดอยู่ในระดับวาทกรรม ขณะที่การออกแบบนโยบายเชิงปฏิบัติยังคงเน้นบทบาทผู้สูงอายุในฐานะผู้พึ่งพิงและให้ความสำคัญกับสวัสดิการและการดูแลสุขภาพมากกว่าการส่งเสริมการมีส่วนร่วมทางสังคมและเศรษฐกิจ อีกทั้งยังพบความเงียบเชิงนโยบายต่อความหลากหลายของผู้สูงอายุโดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง การศึกษานี้ช่วยสะท้อนข้อจำกัดเชิงโครงสร้างและเชิงวาทกรรมของนโยบายผู้สูงอายุไทยและสามารถใช้เป็นฐานความรู้ในการปรับปรุงการออกแบบ การติดตาม และการประเมินผลนโยบายให้สะท้อนศักยภาพและบทบาทของผู้สูงอายุ อันนำไปสู่การพัฒนานโยบายที่ครอบคลุม เป็นธรรม และยั่งยืนมากขึ้น
Downloads
Article Details

อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
- เนื้อหาและข้อมูลที่ลงตีพิมพ์ในวารสารรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ถือเป็นข้อคิดเห็นและความรับผิดชอบของผู้เขียนบทความโดยตรง ซึ่งกองบรรณาธิการวารสารรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ ไม่จำเป็นต้องเห็นด้วย หรือร่วมรับผิดชอบใดๆ
- บทความและข้อมูล ที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์ ถือเป็นลิขสิทธิ์ของวารสาร หากบุคคลหรือหน่วยงานใดต้องการนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์ในทางวิชาการ ขอให้อ้างอิงแหล่งที่มาด้วย
เอกสารอ้างอิง
กรมกิจการผู้สูงอายุ. (2566ก). สถานการณ์ผู้สูงอายุไทย พ.ศ. 2565. กรุงเทพฯ: อมรินทร์ คอเปอเรชั่นส์.
กรมกิจการผู้สูงอายุ. (2566ข). แผนปฏิบัติการด้านผู้สูงอายุ ระยะที่ 3 (พ.ศ. 2566-2580). สืบค้นเมื่อ 5 พฤษภาคม 2568, จาก https://www.dop.go.th/th/laws/1/28/843
กรมประชาสงเคราะห์ กระทรวงแรงงานและสวัสดิการสังคม. (2542). ปฏิญญาผู้สูงอายุไทย. กรุงเทพฯ: กรมประชาสงเคราะห์ กระทรวงแรงงานและสวัสดิการสังคม.
คณะกรรมการผู้สูงอายุแห่งชาติ. (2553). แผนผู้สูงอายุแห่งชาติ ฉบับที่ 2 (พ.ศ. 2545-2564) ฉบับปรับปรุง ครั้งที่ 1 พ.ศ. 2552. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์เทพเพ็ญวานิสย์.
คณะกรรมการผู้สูงอายุแห่งชาติ. (2561). แผนปฏิบัติการด้านผู้สูงอายุระยะที่ 2 (พ.ศ. 2545-2565) ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 2 พ.ศ. 2561. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์สามลดา.
คณะอนุกรรมการการศึกษา วิจัย และวางแผนระยะยาวเกี่ยวกับผู้สูงอายุ. (2525). แผนระยะยาวสำหรับผู้สูงอายุแห่งชาติ พ.ศ. 2525-2544. สืบค้นเมื่อ 6 พฤษภาคม 2568, จาก https://prt.parliament.go.th/server/api/core/bitstreams/a6ddba3e-0f49-4daf-9571-c9e2e2e78f1c/content
ณัฏฐธิดา นินนาท, และนันทวัฒน์ ภัทรกรนันท์. (2564). การศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างพฤฒิพลังและความพร้อมในการเรียนรู้ผู้สูงอายุที่ปฏิบัติงานในชุมชน อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม. วารสาร ศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, 19(1), 134-148.
ธีระ บุษบกแก้ว. (2562). ภาพตัวแทนผู้สูงอายุไทยที่สื่อผ่านกลวิธีทางภาษาในวาทกรรมสื่อสาธารณะ (วิทยานิพนธ์หลักสูตรอักษรศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาวิชาภาษาไทย ภาควิชาภาษาไทย คณะอักษรศาสตร์), จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
นพรัตน์ ภู่เสือ, และฉัตรวรัญช์ องคสิงห์. (2567). การพัฒนาศูนย์พัฒนาคุณภาพชีวิตและส่งเสริมอาชีพ ผู้สูงอายุในประเทศไทย. วารสารปรัชญาปริทรรศน์, 29(2), 174-186.
นันทนา วงษ์สวัสดิ์, สิริวัฒน์ ศรีเครือดง, และประยูร สุยะใจ. (2564). การพัฒนาโปรแกรมการฝึกโยคะอาสนะตามแนวพุทธจิตวิทยาเพื่อเพิ่มพฤฒิพลังในผู้สูงอายุ. วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์, 6(1), 427-442.
ปรวรรณ ดวงรัตน์. (2565). การวิเคราะห์วาทกรรมเกี่ยวกับการเรียนรู้ของผู้สูงอายุเพื่อพัฒนารูปแบบการส่งเสริมการเรียนรู้ตามอัธยาศัยของผู้สูงอายุในสังคมเมือง (วิทยานิพนธ์หลักสูตรปรัชญาครุศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาการศึกษานอกระบบโรงเรียน ภาควิชาการศึกษาตลอดชีวิต คณะครุศาสตร์), จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ปิยากร หวังมหาพร. (2554). ผู้สูงอายุไทย: พัฒนาการเชิงนโยบายภาครัฐจากอดีตสู่ปัจจุบันและแนวโน้มในอนาคต. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยศรีปทุม.
ปิยากร หวังมหาพร. (2567). กระบวนทัศน์นโยบายผู้สูงอายุด้านที่พักอาศัยของประเทศไทย. วารสารการบริหารปกครอง มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์, 13(2), 107-124.
พระราชบัญญัติผู้สูงอายุ พ.ศ. 2546. (2546, 31 ธันวาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 120 ตอนที่ 130 ก, หน้า 1-8.
พุทธชาติ แผนสมบุญ. (2561). ผลการพัฒนากระบวนการเสริมสร้างภาวะพฤฒิพลังในผู้สูงอายุ. วารสารรัชต์ภาคย์, 12(25), 255-265.
เพ็ญพรรณ เฟื่องฟูลอย. (2562). ความเสมอภาคทางเพศในทัศนะของมิเชล ฟูโกต์: เพศวิถี. วารสารนวัตกรรมการศึกษาและการวิจัย, 3(3), 179-188.
ภาณุวัฒน์ ปากชำนิ, ปาริชาติ ปากชำนิ, และณัฐพล พลเทพ. (2566). การส่งเสริมภาวะพฤฒพลังด้วยการออกกำลังกายในผู้สูงอายุ ตำบลห้วยต้อน อำเภอเมือง จังหวัดชัยภูมิ. วารสารพุทธศาสตร์ มจร อุบลราชธานี, 5(2), 481-490.
ยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี (พ.ศ. 2561-2580). (2561, 13 ตุลาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 135 ตอนที่ 82 ก, หน้า 1-71.
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540. (2540, 11 ตุลาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 114 ตอนที่ 55, หน้า 1-99.
รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560. (2560, 6 เมษายน). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 134 ตอนที่ 40 ก, หน้า 1-90.
ราชบัณฑิตยสภา. (2554). พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554. กรุงเทพฯ: นานมีบุ๊คส์พับลิเคชั่นส์.
รุ่งรัตน์ เต็งเก้าประเสริฐ. (2563). การติดตามประเมินผลและขับเคลื่อนการดำเนินงานตามมติสมัชชาผู้สูงอายุระดับชาติ (รายงานวิจัย). กรุงเทพฯ: กรมกิจการผู้สูงอายุ.
วรยุทธ นาคอ้าย, กมลนัทธ์ ม่วงยิ้ม, และเดชา วรรณพาหุล. (2563). กระบวนการมีส่วนร่วมในการป้องกันโรคโควิด-19: กรณีศึกษาผู้สูงอายุพฤฒิพลังชุมชนหนองตะโก. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยธนบุรี, 14(3), 20-30.
วันวิสาข์ ทิมมานพ, และธนันต์ชัย พัฒนะสิงห์. (2564). การพัฒนาโมเดลความสัมพันธ์เชิงสาเหตุการสร้างพฤฒิพลัง. วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์, 6(1), 521-528.
วาสนา กีรติจำเริญ, สิรินาถ จงกลกลาง, และกนกพร ฉิมพลี. (2564). ภาวะและความต้องการภาวะพฤฒิพลังของผู้สูงอายุ. วารสารราชพฤกษ์, 19(1), 109-119.
วิรชา วุฒิเสน, และวรรัตน์ ปทุมเจริญวัฒนา. (2567). แนวทางการส่งเสริมความสามารถในการเสริมสร้างภาวะพฤฒิพลังของผู้สูงอายุโดยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น. วารสารสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ สถาบันอุดมศึกษาเอกชนแห่งประเทศไทย, 30(2), 1-13.
ศันสนีย์ จันทร์อานุภาพ, และจำนงค์ แรกพินิจ. (2562). กระบวนทัศน์ของสังคมที่มีต่อสถานภาพและบทบาทของผู้สูงอายุ. วารสารปาริชาต มหาวิทยาลัยทักษิณ, 32(2), 1-13.
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2540). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 8 พ.ศ. 2540-2544. สืบค้นเมื่อ 30 เมษายน 2568, จาก https://www.nesdc.go.th/wp-content/themes/plant3-child/assets/pdf/8/article_20160323112336.pdf
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2545). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 9 พ.ศ. 2545-2549. สืบค้นเมื่อ 30 เมษายน 2568, จาก https://www.nesdc.go.th/wp-content/themes/plant3-child/assets/pdf/9/plan9.pdf
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2550). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 10 พ.ศ. 2550-2554. สืบค้นเมื่อ 30 เมษายน 2568, จาก https://www.nesdc.go.th/wp-content/themes/plant3-child/assets/pdf/10/article_20160323112418.pdf
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2555). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 11 พ.ศ. 2555-2559. สืบค้นเมื่อ 30 เมษายน 2568, จาก https://www.nesdc.go.th/wp-content/uploads/2025/02/article_20160323112431.pdf
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2560). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 12 พ.ศ. 2560-2564 และ 2565. สืบค้นเมื่อ 30 เมษายน 2568, จาก https://www.nesdc.go.th/wp-content/uploads/2025/02/article_20170202134836.pdf
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2566). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 พ.ศ. 2566-2570. สืบค้นเมื่อ 30 เมษายน 2568, จาก https://www.nesdc.go.th/wp-content/uploads/2025/02/article_file_20230615134223.pdf
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2567). บทสรุปสำหรับผู้บริหาร การสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567. สืบค้นเมื่อ 24 เมษายน 2568, จาก https://www.nso.go.th/nsoweb/storage/survey_detail/2025/20241003145311_94190.pdf
สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี. (2535, 11 มีนาคม). หนังสือที่ นร.0206/4891 เรื่อง แผนและโครงการสำหรับผู้สูงอายุ (น. 1-3). กรุงเทพฯ: สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี.
สุดาพร ปัญญาพฤกษ์, และปวีณา ลี้ตระกูล. (2563). แนวทางการพัฒนาการจัดการเรียนรู้สำหรับผู้สูงอายุเพื่อส่งเสริมภาวะพฤฒิพลัง: กรณีศึกษามหาวิทยาลัยวัยที่สามนครเชียงราย. วารสารครุพิบูล, 7(1), 48-61.
Bacchi, C. (2012). Introducing the ‘What’s the Problem Represented to be?’ approach. In Bletsas, A., & Beasley, C. (Eds.). Engaging with Carol Bacchi: Strategic interventions and Exchanges (pp. 21-24). Adelaide, South Australia: University of Adelaide Press.
Beard, J. R., et al. (2016). The World Report on Ageing and Health: A Policy Framework for Healthy Ageing. The Lancet, 387(10033), 2145-2154. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)00516-4
World Health Organization. (2002). Active Ageing: A Policy Framework. Geneva: World Health Organization.
World Health Organization. (2015). World Report on Ageing and Health. Geneva: WHO.