ญาณเห็นเกิดดับ: แก่นกลางของวิปัสสนาญาณในพระพุทธศาสนาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ “อุทยัพพยานุปัสสนาญาณ” หรือ “ญาณเห็นเกิดดับ” อันเป็นญาณขั้นที่สี่ในโสฬสญาณ และถือเป็นจุดเริ่มต้นของวิปัสสนาญาณที่แท้จริงในพระพุทธศาสนาเถรวาท โดยศึกษาผ่านการวิเคราะห์เชิงเอกสารจากคัมภีร์พระไตรปิฎก อรรถกถา คัมภีร์วิสุทธิมรรค ตลอดจนวรรณกรรมของคณาจารย์สายวิปัสสนา พบว่า ญาณนี้มีบทบาทสำคัญในฐานะ "แก่นกลาง" ของกระบวนการเจริญปัญญา เพราะเป็นจุดเปลี่ยนจากการรู้ตามแนวคิดเชิงปริยัติ ไปสู่การรู้แจ้งเชิงประจักษ์ ผ่านการเห็นรูปนามตามความเป็นจริงในแง่ของไตรลักษณ์ ผู้ปฏิบัติที่เข้าถึงญาณนี้จะเริ่มเห็นสภาวธรรมที่เกิดขึ้นและดับไปอย่างต่อเนื่อง และสามารถก้าวข้ามอุปสรรคที่เรียกว่า “วิปัสสนูปกิเลส” อันเป็นเครื่องเศร้าหมองที่เกิดร่วมกับญาณในช่วงต้น งานศึกษานี้จึงยืนยันว่า อุทยัพพยานุปัสสนาญาณมิใช่เพียงญาณขั้นหนึ่งในโสฬสญาณเท่านั้น หากแต่เป็นฐานที่มั่นในการเจริญมรรควิถีอย่างถูกต้อง ทั้งในเชิงทฤษฎีและปฏิบัติ อันนำไปสู่การพ้นทุกข์ตามแนวทางของพระพุทธองค์