รูปแบบการศึกษาคัมภีร์พระพุทธศาสนา: กรณีศึกษาคัมภีร์อภิธัมมาวตาร

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ 1)  เพื่อศึกษาสภาพของรูปแบบการศึกษาคัมภีร์พระพุทธศาสนา: กรณีศึกษาในคัมภีร์อภิธัมมาวตาร 2)  เพื่อพัฒนารูปแบบการศึกษาคัมภีร์พระพุทธศาสนา: กรณีศึกษาในคัมภีร์อภิธัมมาวตาร 3) เพื่อนำเสนอรูปแบบการศึกษาคัมภีร์พระพุทธศาสนา: กรณีศึกษาในคัมภีร์อภิธัมมาวตาร วิจัยเอกสารเชิงคุณภาพ  เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ 1) ข้อมูลที่เกี่ยวข้องจากเอกสาร ที่เกี่ยวข้องกับการศึกษาตามแนวคัมภีร์พระพุทธศาสนาจากพระไตรปิฎก อรรถกถา ฎีกา อนุฎีกา และเอกสารอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง  2) ข้อมูลที่นำมาวิเคราะห์ เป็นคำบรรยาย ซึ่งได้จากการสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่ม

ผลการวิจัยพบว่า คัมภีร์อภิธัมมาวตารมีทั้งหมด 24 ปริเฉท กล่าวโดยสรุปมีเนื้อหาสำคัญอยู่  4 ประเด็น คือ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน การอธิบายใช้ทั้งร้อยกรอง ร้อยแก้ว อย่างเป็นระบบ  แม้จะใช้ถ้อยคำน้อยก็เก็บความไว้ได้มาก ลึกซึ้ง สุขุม คัมภีรภาพด้วยเนื้อหา ความคล้ายกับคัมภีร์อภิธัมมัตถสังคหะของท่านอนุรุทธาจารย์ และคัมภีร์วิสุทธิมรรค ภาค 3 ปัญญานิทเทสของทานพุทธโฆสาจารย์ คัมภีร์อภิธัมมาวตารนี้ถือเป็นคัมภีร์ชั้นอรรถกถา โดยมีฎีกาแต่งแก้ขยายความอยู่ 2 คัมภีร์ คือ อรรถกถาเก่า และอภิธัมมัตถวิลาสินี ของพระสุมังคลาจารย์ ส่วนสรุปปัญญาวิมุตติ  คือ หลุดพ้นด้วยปัญญา เป็นปัญญาวิมุติ เมื่อศึกษาพระธรรมคำสอนของพระพุทธศาสนา จะพบ 2 คำนี้ในพระไตรปิฎกและอรรถกถาซึ่งมีความหมายหลายนัย ในบางแห่ง แสดงว่าฌานจิตทุกระดับเป็นเจโตวิมุตติ เป็นความหลุดพ้นด้วยกำลังแห่งฌานขั้นต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นข่มกิเลสไว้ได้ ในบางแห่งหมายถึง สมาธิ (เอกัคคตาเจตสิก) ในอรหัตตผล ชื่อว่า เจโตวิมุตติ คำว่า ปัญญาวิมุตติ ในอรรถกถาบางแห่ง แสดงไว้ว่า หมายถึง ปัญญาในอรหัตตผล และในบางแห่งกล่าวถึง การบรรลุเป็นพระอรหันต์ โดยที่ไม่ประกอบด้วยฌานขั้นใดขั้นหนึ่งเลย เรียกว่า ปัญญาวิมุตติ