มิติแห่งธรรมสมังคี : การอธิบายหลักธรรมในแนวนอน

บทคัดย่อ

ในการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน ผู้ปฏิบัติจะประสบสภาวธรรมหลายหลากและเกิดความรู้ที่เรียกว่า “ญาณ” ในระดับต่างๆ เมื่อจะอธิบายญาณเหล่านี้ ส่วนใหญ่มุ่งไปที่วิปัสสนาญาณ ๑๖ และอธิบายไปตามลำดับจนครบ วิธีการนี้เป็นการอธิบายหลักธรรมในแนวตั้ง ซึ่งเป็นแนวจารีตที่นิยมใช้ในการแสดงพระธรรมเทศนา ในบทความนี้ ผู้เขียนขอนำเสนอการอธิบายหลักธรรมในแนวนอน ที่กล่าวถึงหมวดธรรมอื่นๆ อันเป็น “ธรรมสมังคี” คือเกิดขึ้นด้วยกันในขณะแห่งการปฏิบัติ การอธิบายหลักธรรมในลักษณะนี้ ก่อให้เกิดธรรมวิจัยคือการพินิจใคร่ครวญธรรมะของพระพุทธเจ้าอย่างถ้วนถี่และกว้างขวาง เมื่อรู้ชัดถึงความสัมพันธ์ของหมวดธรรมทั้งหลาย ก็สามารถอธิบายหมวดธรรมเหล่านั้นจากแง่มุมหรือมิติไหนก็ได้ ผู้เขียนจะใช้วิธีการอธิบายในแนวนอนนี้ เพื่อแสดงมิติแห่งของหมวดธรรม ที่เกิดด้วยกันในขณะแห่งการปฏิบัติ หมวดธรรมเหล่านี้ คือ วิสุทธิ ๗ วิปัสสนาญาณ ๑๖ อฺริยสัจ ๔ สิกขา ๓ และมรรค ๘