ศึกษาวิเคราะห์การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน ตามความสัมพันธ์ของจริตและอินทรีย์

บทคัดย่อ

บทความวิจัยเรื่อง ศึกษาวิเคราะห์การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน ตามความสัมพันธ์ของจริตและอินทรีย์ มีวัตถุประสงค์ 3 ข้อ คือ (1) เพื่อศึกษาการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานตามหลักสติปัฏฐาน 4 ในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท (2) เพื่อศึกษาจริต และอินทรีย์ ในการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน (3) เพื่อศึกษาวิเคราะห์การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานตามความสัมพันธ์ของจริตและอินทรีย์ งานวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร และนำเสนอผลการวิจัยในรูปแบบพรรณนาวิเคราะห์
ผลการวิจัยพบว่า (1) วิปัสสนากรรมฐานเป็นกระบวนการพัฒนาปัญญาโดยใช้สติกำหนดรู้ในฐานทั้ง 4 คือ กาย เวทนา จิต และธรรม ซึ่งเมื่อผู้ปฏิบัติอบรมจิตจนเห็นพระไตรลักษณ์เกิดปัญญารู้แจ้งบรรลุมรรคผลนิพพานได้ (2) การปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานมีความเชื่อมโยงกับจริต 2 ได้แก่ ตัณหาจริต และทิฏฐิจริต ส่วนอินทรีย์ 5 ได้แก่ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา เป็นเครื่องวัดความพร้อมในการปฏิบัติ อินทรีย์ 5 แก่กล้าและสมดุลบ่งชี้ถึงความก้าวหน้าในการปฏิบัติ จริต 2 มีความสัมพันธ์กับอินทรีย์ 5 ผ่านหลักปฏิปทา 4 และบุคคล 3 จำพวก (3) ได้องค์ความรู้จากการวิจัย คือ โมเดลจัตุรัส เป็นหลักปฏิบัติ 4 รูปแบบสัมพันธ์ ดังนี้ 1) ตัณหาจริตปัญญาไม่แก่กล้า สงเคราะห์เป็นเนยยะบุคคล สัมพันธ์กับการเจริญสตินทรีย์ การเจริญสตินทรีย์ให้มากและต่อเนื่อง จะเกื้อกูลและส่งเสริมการบรรลุธรรม 2) ตัณหาจริตปัญญาแก่กล้า สงเคราะห์เป็น วิปจิตัญญูบุคคล สัมพันธ์กับการเจริญสมาธินทรีย์ให้มาก การอาศัยปัญญาเพิ่มกำลังสมาธินทรีย์ จะเกื้อกูลและส่งเสริมการบรรลุธรรม 3) ทิฏฐิจริตปัญญาไม่แก่กล้า สงเคราะห์เป็นวิปจิตัญญูบุคคล สัมพันธ์กับการเจริญ วิริยินทรีย์ให้มาก การเจริญวิริยินทรีย์ให้มากเพื่อเพิ่มกำลังในการข่มและกำจัดกิเลส จะเกื้อกูลและส่งเสริมการบรรลุธรรม และ 4) ทิฏฐิจริตปัญญาแก่กล้า สงเคราะห์เป็นอุคฆฏิตัญญูบุคคล สัมพันธ์กับการเจริญ ปัญญินทรีย์ให้มาก การเจริญปัญญินทรีย์อาศัยหลักอริยสัจ จะเกื้อกูลและส่งเสริมการบรรลุธรรม