บทบาทของนาคในบทละครรำเรื่องรามเกียรติ์

บทคัดย่อ

      บทความวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาและบทบาทของนาคในบทละครเรื่องรามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ซึ่งเป็นบทละครรำแบบละครใน โดยการศึกษาจากเอกสาร ตรวจสอบความน่าเชื่อถือ เรียบเรียง วิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูลตามลำดับ ระยะเวลาศึกษาตั้งแต่เดือนมกราคม พ.ศ. 2567 ถึงเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2568 ผลการศึกษาพบว่า ความเชื่อเรื่องพญานาคมีต้นกำเนิดจากศาสนาพุทธ และพราหมณ์-ฮินดู ก่อนแพร่สู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้และในไทยได้ถูกปรับให้สอดคล้องกับความเชื่อท้องถิ่น ในบทละครรำเรื่องรามเกียรติ์ นาคมีบทบาท 6 บทบาท ได้แก่ 1) ตัวละคร แบ่งเป็นตัวละครหลัก เช่น พญากาลนาคและตัวละครเสริม ซึ่งมักปรากฏร่วมกับเหล่าเทวดา 2) ลายเครื่องแต่งกายและเครื่องประดับ ได้แก่ สังวาล ทับทรวง พาหุรัด ทองกร และธำมรงค์ ลายภูษา ลายสนับเพลา ลายชายไหวชายแครง 3) องค์ประกอบของพิธีกรรมและกระบวนการทำงาน 4) อาวุธ เช่น ศร 5) บัลลังก์ของพระนารายณ์ 6) องค์ประกอบในสถาปัตยกรรม เช่น หน้าบัน นาคมีบทบาทอย่างมากในเรื่องรามเกียรติ์ แสดงถึงความสง่างาม อำนาจวิเศษ และพลังที่ศักดิ์สิทธิ์เมื่อนำกลอนบทละครเรื่องรามเกียรติ์มาเป็นบทร้องหรือเป็นต้นแบบของการดำเนินเรื่องในการแสดงโขนโรงในบทบาทเหล่านี้ หลายบทบาทปรากฏอยู่ในกระบวนการแสดงด้วย