สารคาม แผนพัฒน์ สหรัฐฯ เมืองรอง : การพัฒนาจังหวัดมหาสารคามให้ทันสมัยโดยรัฐไทยและสหรัฐอเมริกาในช่วงสงครามเย็น (ทศวรรษ 2500-2510)
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้ต้องการศึกษานโยบาย โครงการ และผลกระทบของการพัฒนาที่เกิดขึ้นต่อจังหวัดมหาสารคาม อันเนื่องมาจากบทบาทของรัฐไทยและสหรัฐอเมริกาที่เกิดขึ้นภายใต้แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 1-3 ระหว่างสงครามเย็นช่วงทศวรรษ 2500-2510 โดยศึกษาผ่านการวิเคราะห์เอกสารราชการและรายงานประจำปีของรัฐและจังหวัด เอกสารที่จัดพิมพ์โดยหน่วยงานของสหรัฐอเมริกาในประเทศไทย เอกสารและบันทึกความทรงจำส่วนบุคคล และงานศึกษาที่เกี่ยวข้อง บทความนี้เสนอว่า ก่อนการประกาศใช้แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติในทศวรรษ 2500-2510 นั้น จังหวัดมหาสารคามเป็นจังหวัดที่ประสบปัญหาความยากจนและไม่ได้รับการพัฒนาจากรัฐมากเท่าที่ควรเช่นเดียวกับจังหวัดอื่น ๆ โดยรอบ แต่เมื่อมีการพัฒนาในช่วงทศวรรษ 2500-2510 ทั้งการพัฒนาการชุมชน ระบบคมนาคมและการสื่อสาร การเกษตร ระบบชลประทาน ระบบสาธารณูปโภค การศึกษา และระบบสาธารณสุขและสุขาภิบาล เหล่านี้ได้ก่อให้เกิดผลกระทบต่อจังหวัดมหาสารคามหลายด้าน ทั้งการเชื่อมโยงพื้นที่ต่าง ๆ ของจังหวัดมหาสารคามเข้ากับพื้นที่ภายนอก เกิดการขยายตัวของการทำเกษตรเชิงพาณิชย์ การเข้ามาของทุนและเทคโนโลยีการเกษตร การกลายเป็นศูนย์กลางการศึกษา การขยายตัวของประชากรและชุมชนหมู่บ้าน การเกิดสังคมผู้ประกอบการและสังคมผู้บริโภค และการผลักให้สถานะของจังหวัดมหาสารคามกลายเป็นเมืองรองที่ต้องพึ่งพาจังหวัดเมืองหลักของภูมิภาคอย่างจังหวัดขอนแก่นในทุกด้าน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ลิขสิทธิ์บทความเป็นของผู้เขียนและสงวนสิทธิ์ตามกฎหมาย
ข้อคิดเห็นใดๆ ที่ปรากฏในวารสารนี้เป็นของผู้เขียน คณะกรรมการวารสาร ภาควิชาประวัติศาสตร์ฯ กองบรรณาธิการ ตลอดจนกรรมการกลั่นกรองประจำฉบับ ไม่จำเป็นต้องเห็นพ้องกับข้อคิดเห็นเหล่านั้น
เอกสารอ้างอิง
กนก ยะสารวรรณ. “การบริหารงานพัฒนาการอนามัยท้องถิ่นในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ พ.ศ. 2503-2505.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, คณะรัฐประศาสนศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ม.ป.ป.
กรมชลประทาน. รายงานแผนแม่บทการพัฒนาลุ่มน้ำ จังหวัดร้อยเอ็ด. กรุงเทพฯ: สำนักบริหารโครงการกรมชลประทาน, 2561.
กรมชลประทาน. รายงานแผนแม่บทการพัฒนาลุ่มน้ำ จังหวัดมหาสารคาม. กรุงเทพฯ: สำนักบริหารโครงการกรมชลประทาน, 2561.
เก่งกิจ กิติเรียงลาภ. เขียนชนบทให้เป็นชาติ : กำเนิดมานุษยวิทยาไทยในยุคสงครามเย็น. กรุงเทพฯ: มติชน, 2562.
คริปส์, ฟรานซิส. สภาพอีสาน. แปลโดย ตุลจันทร์ [นามแฝง]. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: แม่คำผาง, 2551.
โฆสิต ปั้นเปี่ยมรัษฏ์, ธรรมรักษ์ การพิศิษฏ์, สมชาย กรุสวนสมบัติ, พีรเทพ รุ่งชีวิน, ไชยยศ ไชยมั่นคง, กิตติอิทธิวิทย์, ศรศานต์ กาญจนาภิรมย์, พรพิมล วรดิลก, ชูจิตต์ ประโมทยกุล, สุวรรณี สำโรงวัฒนา, จินตนา ศรีดงกุล, วีนา พันธุรัตน์, และ ศักดิ์เจริญ ภวภูตานนท์. ชนบทอีสาน. กรุงเทพฯ: ไทยวัฒนาพาณิช, 2524.
จังหวัดมหาสารคาม. จังหวัดมหาสารคาม งานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ. กรุงเทพฯ: คณะกรรมการประชาสัมพันธ์และพิมพ์เอกสารการจัดงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ พ.ศ. 2500, 2500.
จังหวัดมหาสารคาม. อนุสรณ์ครบ 100 ปี ของเมืองมหาสารคาม. กรุงเทพฯ: บำรุงนุกูลกิจ, 2509.
จังหวัดมหาสารคาม. ประวัติมหาดไทยส่วนภูมิภาค จังหวัดมหาสารคาม. มหาสารคาม: ปรีดาการพิมพ์, 2528.
จังหวัดมหาสารคาม. “เปิดตลาดหน้าวัง ยกระดับการท่องเที่ยวเมืองรอง สู่การพัฒนาเศรษฐกิจ จังหวัดมหาสารคาม.” 22 มกราคม 2567. https://mahasarakham.go.th/new/news/detail/3327/data.html.
จังหวัดมหาสารคาม. อำเภอนาดูน. “สภาพปัจจุบันของอำเภอนาดูน.” ใน พระธาตุนาดูน พุทธมณฑลอีสาน, 11-17. มหาสารคาม: อภิชาติการพิมพ์, 2528.
“จังหวัดมหาสารคาม.” ใน ไตรรัฐสาร คณะเจ้าภาพพิมพ์เป็นธรรมบรรณาการในงานฌาปนกิจศพ คุณแม่ทองดี แสนแก้ว ณ เมรุวัดราชสิทธาราม ธนบุรี 2 มิถุนายน 2512, 1-50. กรุงเทพฯ: คุณพินอักษรกิจ, 2512.
จามะรี เชียงทอง, และ อู่ทอง ประศาสน์วินิจฉัย. “อิทธิพลงานเขียนบางเล่มที่มีต่อแอนดรูว์ เทอร์ตัน ในวัยหนุ่ม.” ใน อ่านประวัติศาสตร์สังคมไทยจากงานมานุษยวิทยา ของ แอนดรูว์ เทอร์ตัน, บรรณาธิการโดย จามะรี เชียงทอง, 20-23. เชียงใหม่: ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2567.
จำรัส ลาภเจริญสุข. บทบาททางการเมืองของศาสตราจารย์บุญชนะ อัตถากร. กรุงเทพฯ: นวสาส์น, 2537.
ฉลวยวรรณ ชินะโชติ. “สภาพการศึกษาของอำเภอบรบือ ในเขตสุขาภิบาล.” สารนิพนธ์ประกาศนียบัตรขั้นสูงบัณฑิตอาสาสมัคร, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2516.
เฉลียว อรรถโยโค. “ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการขยายตัวของสุขาภิบาลพยัคฆภูมิพิสัย.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, 2540.
ณรงค์ กุลจันทร์, สงัด จันทะพัด, ลำใย วิเศษศรี, ประสงค์ ประเศรษโฐ, ประภาส คามะปะใน, และ คำมาย ธุรทำ. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการวิจัย การศึกษาสภาพการเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศน์ลำน้ำเสียวใหญ่ตอนบนและผลกระทบต่อชีวิตชุมชนสองฝั่งลำน้ำ อำเภอบรบือ อำเภอวาปีปทุม จังหวัดมหาสารคาม. ม.ป.ท.: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย สำนักงานภาค, 2548.
ณัฐพล ใจจริง. “พระบารมีปกเกล้าฯ ใต้เงาอินทรี : แผนสงครามจิตวิทยาอเมริกันกับการสร้างสถาบันกษัตริย์ให้เป็น “สัญลักษณ์” แห่งชาติ.” ใน ขอฝันใฝ่ในฝันอันเหลือเชื่อ : ความเคลื่อนไหวขบวนการปฏิปักษ์ปฏิวัติสยาม (พ.ศ.2475-2500), บรรณาธิการโดย ชัยธวัช ตุลาธน, พิมพ์ครั้งที่ 2, 289-339. นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน, 2564.
เต่อ สนิทวงศ์, ม.ล. “การแพทย์เมื่อ 40 ปีเศษในจังหวัดมหาสารคามและอุบลราชธานี ในระหว่าง พ.ศ. 2473-77.” ใน อนุสรณ์ พระราชทานเพลิงศพ ม.ล.ทวีวัฒน์ สนิทวงศ์ และฌาปนกิจศพ คุณแม่ปลั่ง สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ณ เมรุวัดธาตุทอง 29 พฤษภาคม 2517, 77-127. ม.ป.ท.: ม.ป.พ., 2517.
ทวีศิลป์ สืบวัฒนะ, วุฒิกร กะตะสีลา, ปริชต์ สาติ, ณัฐพล นาทันตอง, และ เกริกกฤษณ์ โชคชัยรัชดา. ประวัติศาสตร์การขยายตัวชุมชนจังหวัดมหาสารคาม พ.ศ. 2408-2560. มหาสารคาม: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, 2560.
ทักษ์ เฉลิมเตียรณ. การเมืองระบบพ่อขุนอุปถัมภ์แบบเผด็จการ. แปลโดย พรรณี ฉัตรพลรักษ์, ประกายทอง สิริสุข, ม.ร.ว., และ ธำรงศักดิ์ เพชรเลิศอนันต์. กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2561.
ทัศนีย์ บัวระภา. “การเปลี่ยนแปลงทางสังคมและเศรษฐกิจในชุมชนอีสาน.” อีสานศึกษา 4, ฉ. 1 (ธันวาคม 2534): 41-51.
ธีรชัย บุญมาธรรม. พัฒนาการของเมืองมหาสารคาม พ.ศ. 2408-2455. มหาสารคาม: เทศบาลเมืองมหาสารคาม, 2547.
นารีรัตน์ ปริสุทธิวุฒิพร. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ โครงการการศึกษาประวัติศาสตร์ ตำนานเมืองโกสุมพิสัย เพื่อการพัฒนาท้องถิ่นอย่างมีส่วนร่วม. ม.ป.ท.: สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย, 2550.
บุญช่วย อัตถากร. “ประวัติศาสตร์ภาคอิสาณและเมืองมหาสารคาม และผลงานต่าง ๆ.” ใน บุญช่วย อัตถากร อนุสรณ์ จัดพิมพ์เป็นอนุสรณ์เนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพ นายบุญช่วย อัตถากร ทช.,ทม. จันทร์ที่ 3 กันยายน 2522 ณ วัดมกุฏกษัตริยาราม, 105-108. ม.ป.ท.: ม.ป.พ., 2522.
บุญถึง แน่นหนา. “วิทยาลัยวิชาการศึกษา.” สารานุกรมศึกษาศาสตร์ คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ, ฉ. 2 (ตุลาคม-ธันวาคม 2528): 157-162.
ประกาศกระทรวงคมนาคม เรื่อง เปิดที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขงาว ลี้ วาปีปทุม, ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 82 ตอนที่ 75 (14 กันยายน 2508): 2327.
ประกาศกระทรวงคมนาคม เรื่อง เปิดที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขดุสิต โกสุมพิสัย และบรบือ, ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 83 ตอนที่ 91 (11 ตุลาคม 2509): 3088.
ประกาศกระทรวงคมนาคม เรื่อง เปิดที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขกันทรวิชัย เกษตรวิสัย อาจสามารถ ปากพะยูน สารภี สันกำแพง น้ำปาด ป่าซาง บางคนที บรรพตพิสัย ศรีประจันต์ ปากท่อ และที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขหนองแค, ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 84 ตอนที่ 83 (5 กันยายน 2510): 2456.
ประกาศกระทรวงคมนาคม เรื่อง เปิดที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขบางกระทุ่ม สามง่าม ธวัชบุรี โชคชัย ด่านขุนทด และที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขพยัคฆภูมิพิสัย, ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 84 ตอนที่ 89 (19 กันยายน 2510): 2558.
ประกาศกระทรวงคมนาคม เรื่อง เปิดที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขแม่ทะ, บางไทร, ท่าวุ้ง, บางน้ำเปรี้ยว, ตาพระยา, โป่งน้ำร้อน, บ้านลาด, พนมทวน, บ้านไร่, หางดง, ตรอน, กงไกรลาศ, ศรีบุญเรือง, เชียงยืน, กุดชุม, ชุมพวง, พระแสง, ลานสะกา, คลองท่อม และสะบ้าย้อย, ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 90 ตอนที่ 153 (27 พฤศจิกายน 2516): 3873-3874.
ประกาศกระทรวงคมนาคม เรื่อง ตั้งที่ทำการไปรษณีย์โทรเลขมวกเหล็ก แสวงหา เขาสมิง ศรีเมืองใหม่ ชุมพลบุรี บ้านแท่น คอนสาน ปรางค์กู่ สีชมพู กุดบาก ปลาปาก เรณูนคร เขาวง นาเชือก แม่ลาน้อย เชียงกลาง แม่พริก วังชิ้น จุน ฮอด ศรีเทพ เก้าเลี้ยว สว่างอารมณ์ วัดเพลง ละแม กะเปอร์ ดอนสัก สิเกา และทุ่งหว้า, ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 92 ตอนที่ 236 (18 พฤศจิกายน 2518): 2901-2902.
ประกาศคณะกรรมการควบคุมการขนส่ง ฉบับที่ 32 (พ.ศ. 2507) เรื่อง กำหนดเส้นทางสำหรับการขนส่งประจำทางด้วยรถยนต์โดยสารในชนบท (จังหวัดมหาสารคาม), ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 82 ตอนที่ 6 (18 มกราคม 2508): 70-72.
ปริญญา อุดมรัตน์. “การขยายตัวของเมืองในเขตเทศบาลเมืองมหาสารคาม.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, 2544.
ปิ่นแก้ว เหลืองอร่ามศรี. “สนามในประวัติศาสตร์ : นักมานุษยวิทยาอเมริกันกับภูมิภาคอีสานในห้วงเวลาแห่งสงครามเย็น.” ใน ชาร์ล คายส์ มิตรสนิทของชาวไทย, บรรณาธิการโดย วสันต์ ปัญญาแก้ว, 25-46. เชียงใหม่: ภาควิชาสังคมวิทยาและมานุษยวิทยา คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2567.
ฝ่ายนโยบายและแผนงาน. “บทที่ 2 ปัจจัยที่มีผลต่อการพัฒนาและการลงทุนของจังหวัดมหาสารคาม.” ใน แผนลงทุนจังหวัดมหาสารคาม, 2-1–2-24. มหาสารคาม: นางนวลออฟเซ็ท มหาสารคาม, 2539.
ศรีพิชัยบริบาล, พระ. “ตระเวนอิสาน พ.ศ. 2469.” ใน อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พระศรีพิชัยบริบาล (สวัสดิ์ ปัทมดิลก) ณ เมรุวัดตรีรัตนาราม จังหวัดระยอง วันที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2514. กรุงเทพฯ: เกื้อกูลการพิมพ์, 2514.
พีรวัฒน์ พูนสวัสดิ์พงศ์. “บทบาททางเศรษฐกิจของคนเชื้อสายจีนในเมืองร้อยเอ็ด ทศวรรษ 2470-2530.” วารสารประวัติศาสตร์ มศว 48, ฉ. 1 (2566): 227-250.
มหาวิทยาลัยการกีฬาแห่งชาติ วิทยาเขตมหาสารคาม. “ประวัติความเป็นมา.” สืบค้นเมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม 2568. https://www.tnsumk.ac.th/web/index.php/campus/about/history.
มหาวิทยาลัยมหาสารคาม. คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์. ภาควิชาประวัติศาสตร์. สารานุกรมประวัติหมู่บ้านและสถานที่ในอำเภอเมือง จังหวัดมหาสารคาม. มหาสารคาม: ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม, 2545.
มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม. “ประวัติมหาวิทยาลัย.” สืบค้นเมื่อวันที่ 14 พฤษภาคม 2568. https://www.rmu.ac.th/about.
มาโนช พรหมสิงห์. “การล้อมปราบ 6 ตุลา 19 ที่ มหาสารคาม.” The Isaan Record. 8 ตุลาคม 2562. https://theisaanrecord.co/2019/10/08/oct-6-1976-mahasarakham-thailand/.
ยุพาพิน ภาระศรี. “การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของภาคอีสาน พ.ศ. 2505-2515.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สาขาประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ภาควิชาประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2533.
โรงเรียนโกสุมวิทยาสรรค์. “ประวัติโรงเรียน.” สืบค้นเมื่อวันที่ 15 พฤษภาคม 2568. http://kosumkws.ac.th/datashow_52325.
โรงเรียนพยัคฆภูมิวิทยาคาร. “ประวัติโรงเรียน.” สืบค้นเมื่อวันที่ 15 พฤษภาคม 2568. https://www.payak.ac.th/history/.
วิชัย สว่าง. “การศึกษาความไม่เสมอภาคของจังหวัดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, บัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2528.
วิทยาลัยอาชีวศึกษามหาสารคาม. “ประวัติวิทยาลัย.” สืบค้นเมื่อวันที่ 15 พฤษภาคม 2568. https://www.mvc.ac.th/#.
วีระเทพ หาญณรงค์. “การพัฒนาการท้องถิ่นในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ม.ป.ป.
ศักดา อารุณี. “ข้อเสนอแนะแนวทางเพื่อการวางแผนพัฒนาจังหวัดมหาสารคาม.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, ภาควิชาผังเมือง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2526.
ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรมหาสารคาม. “ประวัติความเป็นมา.” สืบค้นเมื่อวันที่ 15 พฤษภาคม 2568. https://oard4.doa.go.th/mahasarakham/?page_id=25.
สมศรี ชัยวณิชยา. “นโยบายการพัฒนาภาคตะวันออกเฉียงเหนือของรัฐบาลไทยระหว่าง พ.ศ. 2494-2519.” วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต, สาขาประวัติศาสตร์ ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2548.
สมัชญ์ สมบัติพานิช. “กลุ่มจังหวัด.” ฐานข้อมูลการเมืองการปกครอง สถาบันพระปกเกล้า. สืบค้นเมื่อวันที่ 30 มิถุนายน 2568. https://wiki.kpi.ac.th/index.php?title=กลุ่มจังหวัด.
สถาพร แนวบรรทัด. “สภาพสังคมและเศรษฐกิจของหมู่บ้านกุดจอก ตำบลเหล่าดอกไม้ อำเภอเชียงยืน จังหวัดมหาสารคาม.” สารนิพนธ์ประกาศนียบัตรขั้นสูงบัณฑิตอาสาสมัคร, สำนักบัณฑิตอาสาสมัคร มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2524.
สวาท ทบด้าน, “ความอาลัยจากชาวอำเภอนาเชือก จังหวัดมหาสารคาม.” ใน อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายปราวิณ เหรียญสุวงษ์ ต.ช. ท.ม. ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม วันอังคารที่ 9 ตุลาคม พ.ศ. 2522, 33-38. กรุงเทพฯ: ไทยเจริญการพิมพ์, 2522.
สารคามคณาภิบาล, พระยา, และ ทองม้วน อัตถากร. “ปาฐกถาเรื่อง สภาพจังหวัดมหาสารคาม.” ใน ปาฐกถาของผู้แทนราษฎร เรื่อง สภาพของจังหวัดต่าง ๆ , 114-121. กรุงเทพฯ: ไทยเขษม, 2478.
สุวิทย์ ธีรศาศวัต. “ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจลุ่มแม่น้ำชีในรอบ 5 ทศวรรษสุดท้าย การเปลี่ยนแปลงการผลิตและผลกระทบ,” ใน อีสานศึกษา, 109-159. ม.ป.ท.: ม.ป.พ., 2532.
สุวิทย์ ธีรศาศวัต. เศรษฐกิจชุมชนหมู่บ้านอีสาน : ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจอีสานหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ถึงปัจจุบัน (2488-2544). ขอนแก่น: คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 2546.
สุวิทย์ ธีรศาศวัต, และ ชอบ ดีสวนโคก. การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรมของหมู่บ้านอีสานเหนือและอีสานกลาง ก่อนและหลังมีแผนพัฒนาเศรษฐกิจแห่งชาติ. ขอนแก่น: มหาวิทยาลัยขอนแก่น, 2536.
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. กองบัญชีประชาชาติ. ทำเนียบอุตสาหกรรม ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ. กรุงเทพฯ: กองบัญชีประชาชาติ สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2523.
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. กองบัญชีประชาชาติ. ทำเนียบอุตสาหกรรมภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เล่ม 2. กรุงเทพฯ: กองบัญชีประชาชาติ สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2523.
สำนักงานประถมศึกษามหาสารคาม. “ประวัติพระธาตุนาดูน.” ใน พุทธมณฑลอีสาน พระธาตุนาดูน มหาสารคาม, 27-34. มหาสารคาม: อภิชาตการพิมพ์, 2544.
สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจแห่งชาติ. โครงการพัฒนาการของรัฐสำหรับประเทศไทย. กรุงเทพฯ: กองการพิมพ์สลากกินแบ่งรัฐบาล, 2503.
สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี. “การขยายเขตปฏิบัติงานตามโครงการเร่งรัดพัฒนาชนบท.” สืบค้นเมื่อวันที่ 30 ธันวาคม 2568. https://resolution.soc.go.th/?prep_id=101096.
สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี. “ขอให้ขุดลอกอ่างเก็บน้ำหนองบัว.” สืบค้นเมื่อวันที่ 30 ธันวาคม 2568. https://resolution.soc.go.th/?prep_id=33092.
อนงค์นุช เทียนทอง, และ ประภัสสร เตชะประเสริฐวิทย. “การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมกับการถือครองพื้นที่ดิน.” มนุษยศาสตร์ สังคมศาสตร์, 17 ฉ. 1 (พฤษภาคม-ตุลาคม 2542): 7-13.
อีสานอินไซต์. “พามาเบิ่งระดับความสูงของระดับน้ำทะเลของภาคอีสาน ทำไมอีสานถึงถูกเรียกว่า ดินแดนที่ราบสูง?.” Isan Insight & Outlook. สืบค้นเมื่อวันที่ 6 ตุลาคม 2568. https://isaninsight.kku.ac.th/archives/7586.
แอนเดอร์สัน, เบเนดิกต์. “บ้านเมืองของเราลงแดง : แง่มุมทางสังคมและวัฒนธรรมของรัฐประหาร 6 ตุลาคม.” ใน บ้านเมืองของเราลงแดง : แง่มุมทางสังคมและวัฒนธรรมของรัฐประหาร 6 ตุลาคม. แปลโดย ชาญวิทย์ เกษตรศิริ, ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ, และ เกษียร เตชะพีระ, 75-145. กรุงเทพฯ: มติชน, 2559.
Film Archive Thailand (หอภาพยนตร์). “พัฒนากร.” YouTube. 18 ธันวาคม 2559. https://youtu.be/wV9PEtxe4s?si=yVePfaZlR1qSZrfc.
MGR Online. “ที่สุดในโลก! นางรำ 40,000 ชีวิตร่วมรำฉลอง 150 ปีตั้งเมืองมหาสารคาม.” 22 สิงหาคม 2558. https://mgronline.com/local/detail/9580000095432#google_vignette.
Thai PBS. “พลิกแผนที่ไทย “ทัวร์เมืองรอง” เปิดพื้นที่ใหม่ “รับนักท่องเที่ยว”.” 14 มิถุนายน 2567. https://www.thaipbs.or.th/news/content/341017.
Thai PBS. “มหาสารคามจัด “เทศกาลลาบโลก” ชูวัฒนธรรมแห่งการกิน.” 23 สิงหาคม 2565. https://www.thaipbs.or.th/news/content/318714.
Thai American Audiovisual Service. They Come as Friends – เขามาเป็นเพื่อนกับเรา. Bangkok: Thai American Audiovisual Service, 1964.
Carter, Paul T. “Communist defeat in the Second Indochina War.” Asian Review 32, no. 1 (2019): 55-83.
“Christmas in Thailand.” The Thailand Peace Corps Journal, no. 3 (February 1964): 3.
Fenton, Lieut-Colonel K. C. “Thai-New Zealand Feeder Road Project.” The Royal Engineers Journal vol. LXXX, no. 2 (June 1966): 100-117.
International Bank for Reconstruction and Development. The Personnel Division. “New Professional Staff Introduction.” International Bank Notes 16, no. 4 (April 1962): 14-15.
Keyes, Charles F. “Peasant and Nation, A Thai-Lao Village in a Thai State.” PhD Diss., the Faculty of Graduate School, Cornell University, 1966.
Keyes, Charles F. “Charles F. Keyes Field Notes, Thailand: 1962-11–1962-12 (November and December 1962), Mahasarakham.” University Libraries, University of Washington. Accessed May 14, 2025. https://digital.lib.washington.edu.
Keyes, Charles F. “Charles F. Keyes Field Notes, Thailand: 1963-01 (January 1963), Mahasarakham.” University Libraries, University of Washington. Accessed May 14, 2025. https://digital.lib.washington.edu.
Keyes, Charles F. “Charles F. Keyes Field Notes, Thailand: 1967-07–1967-08 (July and August 1967), Mahasarakham, Mae Sariang, Chiang Mai. Includes an index to a tape recording of Khru Yuang Kaeo lessons from “A Colorful Colloquial,” taped on August 13, 1967.” University Libraries, University of Washington. Accessed May 14, 2025. https://digital.lib.washington.edu/researchworks/items/d4c1227d-1e1c-4883-9daa-b7b96d77fbdd.
The Isaan Record. “Isaan in the 1960s – Life as a foreign teacher in Maha Sarakham.” May 29, 2016. https://theisaanrecord.co/2016/05/29/isaan-in-the-1960s-life-as-a-foreign-teacher-in-maha-sarakham/.
