พระราชดำรัสแถลงผลงานประจำปีในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์สยาม
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้มุ่งศึกษาวิเคราะห์ “พระราชดำรัสแถลงผลงานประจำปี” ในช่วงระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ของสยาม โดยเสนอให้ทำความเข้าใจพระราชดำรัสดังกล่าวในบริบทแวดล้อมที่กว้างออกไป ทั้งในมิติสภาวะกษัตริย์สาธารณะ การปรับแปลงรัฐนาฏกรรม ความต้องการข้อมูลเชิงประจักษ์ที่อาศัยระบอบเอกสารแบบใหม่ บทความนี้เสนอว่าการพระราชทานพระราชดำรัสผ่านพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาและฉัตรมงคลถือเป็นกระบวนการสร้างความศักดิ์สิทธิ์เชิงพิธีกรรมในฐานะ “ฉากหน้า” ในขณะที่กระบวนการ “หลังฉาก” นั้น พระราชดำรัสถูกผลิตสร้างจากการประมวลข้อมูลกิจการรัฐผ่านปฏิบัติการทางเอกสารภายใต้ลำดับชั้นบังคับบัญชาของระบบราชการ ปฏิบัติการเหล่านี้ร่วมกันรังสรรค์พระราชดำรัสที่สำแดงให้สถาบันกษัตริย์เป็นผู้วางรากฐานความสำเร็จของรัฐ นอกจากนี้ บทความนี้ยังพินิจไปถึงยุคหลังสมบูรณาญาสิทธิราชย์ โดยเสนอว่ามรดกบางประการได้ส่งผ่านไปยังรัชสมัยของรัชกาลที่ 9 ในการสร้างพระราชอำนาจนำผ่านปรากฏการณ์พระราชดำรัสวันเฉลิมพระชนมพรรษาที่ส่งผลกระทบต่อรัฐและสังคมอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
ลิขสิทธิ์บทความเป็นของผู้เขียนและสงวนสิทธิ์ตามกฎหมาย
ข้อคิดเห็นใดๆ ที่ปรากฏในวารสารนี้เป็นของผู้เขียน คณะกรรมการวารสาร ภาควิชาประวัติศาสตร์ฯ กองบรรณาธิการ ตลอดจนกรรมการกลั่นกรองประจำฉบับ ไม่จำเป็นต้องเห็นพ้องกับข้อคิดเห็นเหล่านั้น
เอกสารอ้างอิง
การพระราชพิธีฉลองพระประจำพระชนมพรรษา เฉลิมพระชนมพรรษาแลฉัตรมงคล พ.ศ. 2461. ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 35 (19 มกราคม 2461): 2827-2845.
กิตติศักดิ์ สุจิตตารมย์. “ทัศนะของสื่อหนังสือพิมพ์และปัญญาชนสาธารณะที่มีต่อสถานะและบทบาทของสถาบันกษัตริย์ ระหว่าง พ.ศ. 2535-2540.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สาขาวิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2557.
เกษียร เตชะพีระ. “สาธารณรัฐจำแลงกับเสมือนสัมบูรณาญาสิทธิ์: สองแนวโน้มฝังแฝงที่ขัดแย้งกันในระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญไทย” ใน ประชาธิปไตยใส่ชฎา: จากเสรีนิยมประชาธิปไตยถึงทางแพร่งแห่งอำนาจนำ, บรรณาธิการโดย อาสา คำภา, 241-265. นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน, 2568.
กุลลดา เกษบุญชู มี้ด. ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์: วิวัฒนาการรัฐไทย. แปลโดย อาทิตย์ เจียมรัตตัญญู. นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน, 2562.
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ตั้งแต่ พ.ศ. 2417 ถึง พ.ศ. 2453). พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, 2458.
จุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. พระราชพิธีสิบสองเดือน. กรุงเทพฯ: บรรณกิจ 1991, 2555.
ชนะศักดิ์ ศรีพฤฒา. “วาทวิเคราะห์พระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. 2411-2453).” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สาขาวิชาวาทวิทยา ภาควิชาวาทวิทยาและการสื่อสารการแสดง จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2546.
ชนิดา ชิตบัณฑิตย์. โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ: การสถาปนาพระราชอำนาจนำในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2550.
ชาตรี ประกิตนนทการ. “งานฉลองรัฐธรรมนูญ.” ใน ศิลปะ-สถาปัตยกรรมคณะราษฎร: สัญลักษณ์ทางการเมืองในเชิงอุดมการณ์, 218-243. กรุงเทพฯ: มติชน, 2563.
ชูศักดิ์ ภัทรกุลวณิชย์. “การอ่านไกล: กรณีศึกษามิติเชิงเพศสถานะจากชื่อนวนิยายไทยระหว่างปี พ.ศ. 2476-2497,” วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ 23, ฉ. 1 (มกราคม-เมษายน 2566): 1-30.
ทักษ์ เฉลิมเตียรณ. การเมืองระบบพ่อขุนอุปถัมภ์แบบเผด็จการ. แปลโดย พรรณี ฉัตรพลรักษ์, ประกายทอง สิริสุข, ม.ร.ว., และ ธำรงศักดิ์ เพชรเลิศอนันต์. กรุงเทพฯ: มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์, 2561.
ธงชัย วินิจจะกูล. “มรดกสมบูรณาญาสิทธิราชย์ในปัจจุบัน.” ใน ประชาธิปไตยที่มีกษัตริย์อยู่เหนือการเมือง, 199-219. นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน, 2556.
ธงชัย วินิจจะกูล. “ยุคสมัยและกษัตริย์อย่างใหม่ในพระราชพิธีสิบสองเดือน.” ใน ยุคสมัยและกษัตริย์อย่างใหม่ในพระราชพิธีสิบสองเดือน, บรรณาธิการโดย คงสัจจา สุวรรณเพชร, 3-113. กรุงเทพฯ: อิลลูมิเนชั่น เอดิชั่น, 2566.
นิธิ เอียวศรีวงศ์. “รัฐนาฏกรรมอีกที.” มติชนสุดสัปดาห์ 32, ฉ. 1669 (10 สิงหาคม 2555): 30.
นิธิ เอียวศรีวงศ์. เสด็จพ่อ ร.5 วีรบุรุษในวัฒนธรรมไทย และประชาชนในรัฐนาฏกรรม. กรุงเทพฯ: มติชน, 2567.
ปกเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. ประมวลพระบรมราโชวาทและพระราชดำรัสในพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปกพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ: คณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยและจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี, 2536.
ประชาชาติ. 26 มิถุนายน 2477.
ประชาชาติ. 27 มิถุนายน 2477.
ประชาชาติ. 28 มิถุนายน 2477.
ประชาชาติ. 13 ธันวาคม 2480.
ประชาชาติ. 14 ธันวาคม 2480.
ประชาชาติ. 15 ธันวาคม 2480.
ประชาชาติ. 16 ธันวาคม 2480.
ประชาชาติ. 12 ธันวาคม 2481.
ประชาชาติ. 13 ธันวาคม 2481.
ปรีดาภรณ์ เอี่ยมแจ๋. “แนวคิดและการทำงานอุตุนิยมวิทยาในสยาม ทศวรรษ 2370-2470.” วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต, สาขาวิชาประวัติศาสตร์ คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2567.
ปรีดาภรณ์ เอี่ยมแจ๋, และ อรอนงค์ ทิพย์พิมล. “‘มักจะเอาฝาลังถึงมาใช้แทนเครื่องวัด’: การปรับปรุงการทำรายงานน้ำฝนต้นข้าวและประโยชน์ของงานอุตุนิยมวิทยาที่มีต่อรัฐสยามในระหว่างทศวรรษ 2430-2450.” วารสารศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ 24, ฉ. 1 (มกราคม-เมษายน 2567): 33-59.
ปรีดี หงษ์สต้น. “เชือดไก่ให้ลิงดู: รัฐไทยกับการทำลายศัตรูด้วยนาฏกรรม.” วารสารประวัติศาสตร์ ธรรมศาสตร์ 1, ฉ. 2 (ตุลาคม 2557 - มีนาคม 2558): 53-99.
ปรีดี หงษ์สต้น. งานสมโภชพระนครครบร้อยปี งานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ และงานฉลองรัฐธรรมนูญ: สยามกับมหกรรมสาธารณะก่อนและหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.2475. กรุงเทพฯ: กองทุนวิจัยคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2559.
ปรีดี หงษ์สต้น. สยามมหกรรม: การเมืองวัฒนธรรมกับการช่วงชิงความเป็นสาธารณะ. กรุงเทพฯ: มติชน, 2562.
เปเลจจี, เมาริตซิโอ. เจ้าชีวิต เจ้าสรรพสิ่ง: การก่อร่างภาพลักษณ์สมัยใหม่ของสถาบันกษัตริย์สยาม, แปลโดย วริศา กิตติคุณเสรี. นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน, 2566.
โปรแกรมการเฉลิมพระชนมพรรษา ศก 117. ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ 15 แผ่นที่ 24 (11 กันยายน 2441): 254-257.
ภิญญพันธุ์ พจนะลาวัณย์. สยามาณานิคม มณฑลพายัพ ปฏิบัติการสำรวจและผลิตพื้นที่เมือง ชนบท ป่าเขากับการสร้างความศิวิไลซ์. เชียงใหม่: สำนักงานบริหารงานวิจัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2565.
มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. พระราชดำรัสพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวตอบพระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทในงานเฉลิมพระชนมพรรษา (พ.ศ. 2453 - พ.ศ. 2467). พิมพ์ในพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี. กรุงเทพฯ: วชิราวุธวิทยาลัย, 2555.
เรวัตร หินอ่อน. “การใช้หนังสือราชการสมัยใหม่ยุคเริ่มแรกของสยามในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว กรณีศึกษากรมราชเลขาธิการ.” วารสารอักษรศาสตร์และไทยศึกษา 46, ฉ. 1 (มกราคม-เมษายน 2567): 1-13.
ศรัญญู เทพสงเคราะห์. “รัฐนาฏกรรมในงานวันชาติ พ.ศ.2482-2484.” ศิลปวัฒนธรรม 45, ฉ. 8 (มิถุนายน 2567): 80-111.
สฤษดิ์ ธนะรัชต์. ประมวลสุนทรพจน์ของจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ พ.ศ. 2502-2504. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์. พระนคร: สำนักนายกรัฐมนตรี, 2507.
สฤษดิ์ ธนะรัชต์. ประมวลสุนทรพจน์ของจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ พ.ศ. 2505-2507. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ จอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์. พระนคร: สำนักนายกรัฐมนตรี, 2507.
สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล. ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งสร้าง. กรุงเทพฯ: 6 ตุลารำลึก, 2544.
สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล. “ประวัติศาสตร์วันชาติไทย จาก 24 มิถุนา ถึง 5 ธันวา.” ฟ้าเดียวกัน 2, ฉ. 2 (เมษายน-มิถุนายน 2547): 70-121.
สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล. “Mass Monarchy” ใน ย้ำยุค รุกสมัย เฉลิมฉลอง 40 ปี 14 ตุลา. บรรณาธิการโดย ชัยธวัช ตุลาธน. นนทบุรี: มูลนิธิวีรชน ประชาธิปไตย และ คณะกรรมการ 14 ตุลา เพื่อประชาธิปไตยสมบูรณ์, 2556.
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารรัชกาลที่ 4 ร.4.99/3 เรื่องพระบรมราโชวาท รัชกาลที่ 4 ในวันเฉลิมฯ ครบ 60 ชันษา (ร.ศ. 83 [พ.ศ. 2407])
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเบ็ดเตล็ด รัชกาลที่ 5 ร.5 บ.1.9/17 เรื่องเบ็ดเตล็ดต่างๆ ในการเฉลิมพระชนม์พรรษา (1 มกราคม ร.ศ. 114 [พ.ศ. 2435] - 25 พฤศจิกายน ร.ศ. 119 [พ.ศ. 2443])
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเบ็ดเตล็ด รัชกาลที่ 5 ร.5 บ.1.9/31 เรื่องข้อราชการในกระทรวงและกรมต่างๆ สำหรับลงในพระราชดำรัสในการเฉลิมพระชนม์พรรษา ศก 118-119 (5 กันยายน ร.ศ. 118 [พ.ศ. 2442] - 1 กันยายน ร.ศ. 119 [พ.ศ. 2443])
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเบ็ดเตล็ด รัชกาลที่ 5 ร.5 บ.1.9/55 เรื่องหัวข้อพระราชดำรัสเฉลิม ร.ศ.122 (13-14 กันยายน ร.ศ. 122 [พ.ศ. 2446])
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเบ็ดเตล็ด รัชกาลที่ 6 ร.6 บ.1.3/14 เรื่องพระราชดำรัสเฉลิม (4 มกราคม 2455 - 7 มกราคม 2466)
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเบ็ดเตล็ด รัชกาลที่ 7 ร.7 บ.1.2/1 เรื่องพระราชดำรัสฉัตรมงคล พ.ศ. 2469 (5 ธันวาคม พ.ศ. 2468 - 17 กุมภาพันธ์ 2469)
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเบ็ดเตล็ด รัชกาลที่ 7 ร.7 บ.1.2/8 เรื่องพระราชดำรัสฉัตรมงคล พุทธศักราช 2471 (21 ธันวาคม - 27 กุมภาพันธ์ 2471)
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเบ็ดเตล็ด รัชกาลที่ 7 ร.7 บ.1.2/13 เรื่องพระราชดำรัสฉัตรมงคล ปี พ.ศ. 2472 (13 ธันวาคม - 22 กุมภาพันธ์ 2472)
หอจดหมายเหตุแห่งชาติ. เอกสารเบ็ดเตล็ด รัชกาลที่ 7 ร.7 บ.1.2/15 เรื่องพระราชดำรัสฉัตรมงคล พ.ศ. 2473 (4 ธันวาคม - 20 กุมภาพันธ์ 2473)
อภิษฎา ขาวสุทธิ์. “การศึกษาพระราชดำรัสและพระบรมราโชวาทของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวในฐานะวรรณกรรมคำสอน.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, ภาควิชาภาษาไทย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2565.
อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์. การเปลี่ยนแปลงโลกทัศน์ของชนชั้นผู้นำไทยตั้งแต่รัชกาลที่ 4 ถึงพุทธศักราช 2475. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2555.
อัจฉราพร กมุทพิสมัย. บทบาทของกรมราชเลขาธิการในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราช. กรุงเทพฯ: สถาบันไทยคดีศึกษา, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2523.
อาสา คำภา. กว่าจะครองอำนาจนำ: การคลี่คลายขยายตัวของเครือข่ายในหลวง ภายใต้ปฏิสัมพันธ์ชนชั้นนำไทย ทศวรรษ 2490-2530. นนทบุรี: ฟ้าเดียวกัน, 2564.
อาสา คำภา. “‘พระราชอำนาจนำ’ กับ ‘การบริหารจัดการน้ำ’ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพล อดุลยเดช.” วารสารไทยคดีศึกษา 21, ฉ. 2 (กรกฎาคม-ธันวาคม 2567): 133-169.
อาสา คำภา. “ครองแผ่นดินโดยธรรม: มองสังคมการเมือง ‘ประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข’ ผ่านพระราชดำรัสและพระบรมราโชวาท.” ใน ครองแผ่นดินโดยธรรม: อ่านประวัติศาสตร์ผ่านพระบรมราโชวาทและเครือข่ายในหลวง, 305-379. กรุงเทพฯ: สยามปริทัศน์, 2567.
อุภาวัณณ์ นามหิรัญ. “การวิเคราะห์พระบรมราโชวาทพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในพิธีพระราชทานปริญญาบัตร พ.ศ. 2493-2542.” วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต, สาขาวิชาภาษาไทย ภาควิชาภาษาไทย มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2553.
Wales, H. G. Quaritch. พระราชพิธีแห่งกรุงสยาม ตั้งแต่โบราณกาลถึง พ.ศ. 2475. แปลโดย สุทธิศักดิ์ ปาลโพธิ์, 230-231. กรุงเทพฯ: ริเวอร์บุ๊คส์, 2562.
Dilokvidhyarat, Tamthai. “State Numeracy: A History of the Recording of Information in Siam, 1890-1925.” PhD diss., Australian National University, 2014.
Geertz, Clifford. Negara: The Theatre State in Nineteenth-Century Bali. Princeton: Princeton University Press, 1980.
Hull, Matthew S. Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan. Berkeley: University of California Press, 2012.
Kongkirati, Prajak. “From Illiberal Democracy to Military Authoritarianism: Intra-Elite Struggle and Mass-Based Conflict in Deeply Polarized Thailand.” The Annals of the American Academy of Political and Social Science 681 (January 2019): 24-40.
Moretti, Franco. Distant Reading. London: Verso, 2013.
Sireerat, Tinakrit. “Papered Forestry: Leases, Laws, and the Enactment of Forest Administration.” In New Directions in Thai Studies. Edited by Preedee Hongsaton, and Ying-kit Chan, 71-98. Cham: Palgrave Macmillan, 2025.
Sujittarom, Kittisak. “Becoming the Father of the Nation: An Intellectual History of Paternal Monarchy during the Reign of King Bhumibol Adulyadej.” PhD diss, Waseda University, 2021.
Suwannakij, Sing, and Søren Ivarsson. “Inscribing Siam: The State of Documentary and Spatial Practices.” Modern Asian Studies 54, no. 5 (2020): 1596-1630.
