การพัฒนาการคิดเชิงวิพากษ์ในยุคดิจิทัล
คำสำคัญ:
การคิดเชิงวิพากษ์, ยุคดิจิทัล, การพัฒนาเมืองบทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อนำเสนอแนวทางการพัฒนาการคิดเชิงวิพากษ์ รูปแบบการเรียนรู้ และตัวอย่างการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ที่ส่งเสริมการคิดเชิงวิพากษ์ให้แก่ผู้เรียนในยุคดิจิทัล การคิดเชิงวิพากษ์เป็นทักษะสำคัญของผู้เรียนในศตวรรษที่ 21 การคิดเชิงวิพากษ์จะต้องใช้ความสามารถในการวิเคราะห์ข้อมูลการใช้เหตุผลเชิงตรรกะและการตัดสินใจอย่างมีวิจารณญาณ ภายใต้บริบทของยุคดิจิทัลที่ข้อมูลข่าวสารเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว การพัฒนาการคิดเชิงวิพากษ์จึงต้องอาศัยกระบวนการเรียนรู้ที่ส่งเสริมการคิดขั้นสูง โดยองค์ประกอบสำคัญของการคิดเชิงวิพากษ์ประกอบด้วย การกำหนดปัญหา การตั้งสมมติฐาน การรวบรวมและประมวลข้อมูลการใช้เหตุผล การวิเคราะห์และประเมินผล การสะท้อนคิด การตัดสินใจและการแก้ปัญหา ตลอดจนลักษณะนิสัยส่วนบุคคล การส่งเสริมทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ให้มีประสิทธิภาพและเกิดประสิทธิผล จำเป็นต้องพัฒนากระบวนการคิดอย่างเป็นระบบ นำข้อมูลข่าวสารหรือเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่ปรากฏบนโลกออนไลน์เข้ามาประยุกต์ใช้ รวมทั้งเชื่อมโยงกับประสบการณ์เดิมของผู้เรียน เพื่อให้เกิดทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ ตลอดจนนำไปสู่การตัดสินใจบนพื้นฐานของเหตุผล อันนำไปสู่การสร้างสังคมแห่งการเรียนรู้ที่ยั่งยืนในยุคดิจิทัล ทั้งนี้บทความมีข้อเสนอแนะว่า ผู้สอนควรมีบทบาทในการวางแผนและออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้เชิงรุก (Active Learning) ที่หลากหลาย โดยนำสถานการณ์หรือข้อมูลจากสื่อดิจิทัลในชีวิตจริงมาเป็นประเด็นให้ผู้เรียนได้ฝึกฝนกระบวนการคิดวิเคราะห์ เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันทางปัญญาและให้ผู้เรียนสามารถดำรงชีวิตในสังคมยุคดิจิทัลได้อย่างรู้เท่าทัน
เอกสารอ้างอิง
กมล โพธิเย็น. (2565). สอนอย่างไรให้ผู้เรียนเกิดการคิดอย่างมีวิจารณญาณ. วารสารศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, 20(2), 11-25.
กัญญาวีร์ เพลินใจ และ สุมาลี ชัยเจริญ. (2568). การพัฒนาการคิดอย่างมีวิจารณญาณของผู้เรียนที่เรียนด้วยสิ่งแวดล้อมทางการเรียนรู้บนเครือข่ายตามแนวทฤษฎีคอนสตรัคติวิสต์ที่บูรณาการปัญญาประดิษฐ์ในรายวิชาวิทยาการคำนวณ สำหรับนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3. Journal of Information and Learning, 36(2), 1-12.
เกรียงศักดิ์ เจริญวงศ์ศักดิ์. (2549). การคิดเชิงวิพากษ์ (พิมพ์ครั้งที่ 8). ซัคเซสมีเดีย.
จิราภรณ์ มีสง่า, ชนกานต์ ขาวสำลี และศิริพล แสนบุญส่ง. (2568). การพัฒนาเกมโมไบล์แอปพลิเคชันเพื่อส่งเสริมการคิดอย่างมีวิจารณญาณ สำหรับนักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษา. วารสารราชพฤกษ์, 23(3), 68-82.
จุฑามาส โหย่งไทย. (2561). การพัฒนาทักษะการคิดเชิงวิพากษ์กับศตวรรษที่ 21. วารสารการบริหารการศึกษา มหาวิทยาลัยศิลปากร, 9(2), 344-356.
ตะวัน ไชยวรรณ และกุลธิดา นุกูลธรรม. (2564). การจัดการเรียนรู้โดยใช้ปรากฏการณ์เป็นฐาน : การเรียนรู้แบบบูรณาการ เพื่อส่งเสริมความรู้ของผู้เรียนในโลกแห่ง
ความจริง. วารสารบัณฑิตศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์ ในพระบรมราชูปถัมภ์, 15(2), 251-263.
ทิศนา แขมมณี. (2560). ศาสตร์การสอน (พิมพ์ครั้งที่ 21). สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ธีรพัฒน์ วงศ์คุ้มสิน และเฉลิมขวัญ สิงห์วี. (2563). การจัดการเรียนรู้แบบใช้โครงงานเป็นฐาน เพื่อพัฒนาการเรียนรู้ด้วยการนำตนเอง. วารสารสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์, 46(1), 218–253.
พัชรา พลเยี่ยม และปาริชาติ ประเสริฐสังข์. (2567). แนวทางการจัดการเรียนรู้แบบสืบเสาะหาความรู้ 5 ขั้น (5E) ร่วมกับเทคนิคการใช้คำถามระดับสูง. วารสารมนุษยศาสตร์ สังคมศาสตร์ และนวัตกรรม มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์, 3(1), 68-85. https://doi.org/10.14456/hsi.2024.6
พิริยลักษณ์ ศิริศุภลักษณ์. (2556). การสอนนักศึกษาพยาบาลเพื่อพัฒนาทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ. วารสารวิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี นครราชสีมา,19(2), 5-12.
รัฐพล ประดับเวทย์. (2560). แนวทางการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ด้วยเทคโนโลยีตามแนวคิดอนุกรมวิธานของบลูม. วารสารเวอริเดียน มหาวิทยาลัยศิลปากร ฉบับภาษาไทย มนุษยศาสตร์ สังคมศาสตร์ และศิลปะ, 10(3), 1051-1065.
วิจารณ์ พานิช. (2555). วิถีสร้างการเรียนรู้เพื่อศิษย์ในศตวรรษที่ 21. มูลนิธิสดศรี-สฤษดิ์วงศ์. thesis.swu.ac.th
ศันสนีย์ ฉัตรคุปต์ และอุษา ชูชาติ. (2545). ฝึกสมองให้คิดอย่างมีวิจารณญาณ (Critical Thinking). สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาแห่งชาติ. backoffice.onec.go.th
สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2562). กรอบสมรรถนะหลักผู้เรียนระดับการศึกษาขั้นพื้นฐานและระดับประถมศึกษาตอนต้น (ป.1-3). https://backoffice.onec.go.th/uploads/Book/1674-file.pdf
สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา. (2568). สภาวะการศึกษาไทย ไตรมาสที่ 1 ปี งบประมาณ พ.ศ. 2568 การศึกษาไทยในโลกที่เปลี่ยนแปลง (Thai Education in a Changing World). https://backoffice.onec.go.th/uploads/Book/2136-file.pdf
สุวิทย์ มูลคำ. (2550). ครบเครื่องเรื่องการคิด เล่ม 6: กลยุทธ์การสอนคิดอย่างมีวิจารณญาณ (พิมพ์ครั้งที่ 4). ภาพพิมพ์.
ออมวจี พิบูลย์ และกิตติชัย สุธาสิโนบล. (2564). การเรียนรู้โดยใช้ปรากฏการณ์เป็นฐานเพื่อการพัฒนาสมรรถนะข้ามพิสัย: กรณีศึกษาประเทศฟินแลนด์. วารสารศิลปศาสตร์ราชมงคลสุวรรณภูมิ, 3(3), 414–428.
Battelle for Kids. (2019). Framework for 21st century learning. static.battelleforkids.org
Decaroli, J. (1973). What reason Say to The classroom teacher: critical thinking. Social Education, 37(1), 67–68.
Lai, E. R. (2011). Critical thinking: A literature review. Defense Acquisition University. www.dau.edu
Mulnix, J. W. (2012). Thinking about critical thinking. Inquiry: Critical Thinking Across the Disciplines, 27(3), 464–465.
Ohio Department of Education. (2015). Framework for 21st century learning: Student outcomes and support systems. ww.marietta.edu
Paul, R., & Elder, L. (2019). The miniature guide to critical thinking: Concepts and tools. Foundation for Critical Thinking.
ดาวน์โหลด
เผยแพร่แล้ว
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 ฝ่ายผลิตสื่อสิ่งพิมพ์และตำราวิชาการ กองส่งเสริมวิชาการและงานวิจัย สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ กระทรวงวัฒนธรรม
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความที่ได้รับการตีพิมพ์เป็นลิขสิทธิ์ของ สบศ.
