“จาตุรงคสันนิบาต” ในพระไตรปิฎก และการแสดงโอวาทปาติโมกข์ในสมัยพระโคดมพุทธเจ้า

บทคัดย่อ

จาตุรงคสันนิบาต หรือการประชุมสงฆ์ครั้งใหญ่ที่ประกอบด้วยองค์ 4 ได้รับการกล่าวถึงในฐานะเหตุการณ์สำคัญและน่าอัศจรรย์ในประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนา ซึ่งเป็นที่มาของวันมาฆบูชาดังที่ทราบกันดีในปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม เมื่อสืบค้นพระไตรปิฎกพบว่า เหตุการณ์นี้ไม่ปรากฏในชั้นพระบาลีที่เป็นพุทธวจนะโดยตรง แต่มีการอธิบายหรือเล่าเพิ่มเติมไว้ในทีฆนขสูตรโดยอรรถกถาจารย์ นอกจากนี้ การแสดงโอวาทปาติโมกข์ซึ่งเชื่อว่าเกิดขึ้นพร้อมกันในคราวดังกล่าวด้วยนั้น เมื่อสืบค้นพระไตรปิฎกแล้ว แม้จะปรากฏเรื่องราวการแสดงโอวาทปาติโมกข์ในพระสูตรจำนวนหนึ่ง แต่ก็ไม่ได้เชื่อมโยงด้านเวลา เหตุการณ์ หรือสถานที่ ซึ่งเชื่อกันว่าเกิดขึ้นในวันเพ็ญเดือน 3 ณ เวฬุวันมหาวิหาร ในพรรษาที่ 2 แห่งการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าแต่อย่างใด  บทความนี้ไม่ได้ประสงค์ที่จะนำไปสู่ข้อสรุปว่า เรื่องราวเกี่ยวกับวันมาฆบูชาที่แพร่หลายอยู่นั้นมีความเลื่อนลอยจนไม่น่าเชื่อถือ แต่ต้องการแสดงให้เห็นว่าการรับรู้เรื่องราวต่าง ๆ ในพุทธศาสนาจำนวนมากนั้น ย่อมจะมีเรื่องเล่าหรือเหตุการณ์จำนวนหนึ่งที่ควรจะได้รับการสอบทานถึงความถูกต้องสอดคล้องกันด้วยเอกสารชั้นต้นเพื่อให้ได้ข้อมูลที่ตรงกับความเป็นจริงมากที่สุด