ทุนทางวัฒนธรรมเมืองมรดกโลกกำแพงเพชรกับการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ของที่ระลึกเชิงสร้างสรรค์

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) เพื่อสำรวจและรวบรวมทุนทางวัฒนธรรมเขตเมืองมรดกโลกกำแพงเพชร และ 2) เพื่อสังเคราะห์ทุนทางวัฒนธรรมสู่กระบวนการออกแบบผลิตภัณฑ์ของที่ระลึก งานวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงการวิจัยและพัฒนา พื้นที่อุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร ได้แก่ วัดพระแก้ว วัดช้างรอบ วัดตะพานหิน วัดพระบรมธาตุนครชุมและพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติกำแพงเพชร การประเมินความเหมาะสมของต้นแบบผลิตภัณฑ์ผ่านการพิจารณาโดยผู้ทรงคุณวุฒิและผู้ประกอบการเชิงสร้างสรรค์จำนวน 20 ราย เพื่อให้เกิดการตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลและความถูกต้องของผลการออกแบบ ผลการวิจัยพบว่า1) ทุนทางวัฒนธรรมของจังหวัดกำแพงเพชรมีลักษณะเด่นด้านสุนทรียะที่สะท้อนพลังแห่งอัตลักษณ์ทางศิลปกรรม ซึ่งผู้วิจัยได้สังเคราะห์เป็นแนวคิด “สุนทรียะแห่งพลัง (Aesthetics of Strength)” อันเกิดจากรูปแบบสถาปัตยกรรมศิลาแลงที่มีลักษณะมวลสารหนักแน่น แข็งแรง และทรงพลัง ประกอบกับศิลปกรรมประติมากรรมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะของพื้นที่ จากการศึกษาวิเคราะห์เชิงเนื้อหาและการถอดรหัสสัญญะทางวัฒนธรรม สามารถจำแนกองค์ประกอบทุนทางวัฒนธรรมสำคัญได้ 3 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มสัญลักษณ์ทางสถาปัตยกรรมศักดิ์สิทธิ์ พบว่า เจดีย์ทรงดอกบัวตูมเป็นรูปแบบสถาปัตยกรรมที่มีความโดดเด่นในพื้นที่เมืองโบราณกำแพงเพชร รูปทรงดังกล่าวสะท้อนแนวคิดทางพุทธศาสนาเกี่ยวกับความบริสุทธิ์ ความเจริญงอกงาม และการตรัสรู้ โดยดอกบัวเป็นสัญลักษณ์ของการหลุดพ้นจากโลกียะสู่โลกุตระ รูปแบบเจดีย์จึงทำหน้าที่เป็นทั้งศูนย์กลางศรัทธาและสัญลักษณ์ทางจิตวิญญาณของชุมชน กลุ่มสัญลักษณ์สัตว์มงคลในงานศิลปกรรมการศึกษาพบว่าสัตว์มงคลที่ปรากฏในงานประดับสถาปัตยกรรมและประติมากรรมของเมืองกำแพงเพชรมีบทบาทเป็นสัญลักษณ์เชิงจักรวาลวิทยาและความเชื่อด้านความเจริญรุ่งเรือง โดยสัตว์สำคัญที่พบ ได้แก่ ช้างประดับ สื่อถึงพลังอำนาจ ความมั่นคง และความอุดมสมบูรณ์ มกร เป็นสัตว์หิมพานต์ที่ทำหน้าที่ปกป้องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ นาค สื่อถึงพลังแห่งน้ำ ความอุดมสมบูรณ์ และการคุ้มครองพระพุทธศาสนา หงส์ สัญลักษณ์ของความสูงส่งและความบริสุทธิ์ และยักษ์ ทำหน้าที่เป็นผู้พิทักษ์สถานที่ศักดิ์สิทธิ์สัตว์มงคลเหล่านี้สะท้อนระบบความเชื่อแบบผสมผสานระหว่างพุทธศาสนาศาสนาพราหมณ์ และคติจักรวาลวิทยาในภูมิภาคสุโขทัย และกลุ่มแนวคิดเชิงความหมายทางวัฒนธรรมเมื่อวิเคราะห์เชิงสัญญะและความหมายทางวัฒนธรรม พบว่าสัญลักษณ์ต่าง ๆ สามารถสังเคราะห์เป็นกรอบแนวคิดหลัก คือ “เบิกทรัพย์ เสริมสิริมงคล” ซึ่งสะท้อนความเชื่อของชุมชนเกี่ยวกับความรุ่งเรือง ความมั่งคั่งและการคุ้มครองปกปักรักษา แนวคิดดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าทุนทางวัฒนธรรมของเมืองกำแพงเพชรไม่ได้เป็นเพียงมรดกทางประวัติศาสตร์ หากแต่เป็นระบบสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่มีความหมายเชิงจิตวิญญาณและเศรษฐกิจวัฒนธรรมซึ่งสามารถนำมาต่อยอดสู่การสร้างคุณค่าใหม่ในรูปแบบของผลิตภัณฑ์สร้างสรรค์ 2) ต้นแบบผลิตภัณฑ์ของที่ระลึก พบว่า ระดับความพึงพอใจโดยรวมอยู่ในระดับสูงมาก (x ̅ = 4.75) คิดเป็นร้อยละ 95.00 โดยมิติ คุณค่าทางจิตวิญญาณและความเชื่อ มีคะแนนเฉลี่ยสูงที่สุด (x ̅ = 4.92) แสดงให้เห็นว่าการบูรณาการความเชื่อมงคลเข้ากับประโยชน์ใช้สอย สามารถส่งเสริมทั้งมูลค่าทางเศรษฐกิจและมูลค่าทางอารมณ์ พร้อมตอบสนองต่อพลวัตความต้องการของตลาดร่วมสมัย
ได้อย่างมีประสิทธิผล