การศึกษาบทบาทของผู้นำในชุมชน และรูปแบบกระบวนการพัฒนาชุมชนปลอดบุหรี่ ปลอดสุรา กรณีศึกษา “โครงการจังหวัดลำพูนบูรณาการปลอดบุหรี่และสุรา” ของชุมชนในพื้นที่อำเภอเมือง จังหวัดลำพูน

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้ เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการ มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) เพื่อศึกษาบทบาทของผู้นำชุมชนในการพัฒนาชุมชนปลอดบุหรี่ปลอดสุรา และ (2) เพื่อศึกษารูปแบบกระบวนการพัฒนาชุมชนปลอดบุหรี่ปลอดสุราที่สอดคล้องกับสภาพการณ์ของชุมชน พื้นที่ในการศึกษา คือ ชุมชนจากเป้าหมายของโครงการจังหวัดลำพูนบูรณาการปลอดบุหรี่และสุรา ปี พ.ศ.2560  ผู้มีส่วนร่วมในการวิจัย คือ ผู้นำชุมชน จำนวน 29 คน โดยเริ่มกระบวนการการวิจัย หลังเสร็จสิ้นการอบรมพัฒนาศักยภาพผู้นำ ภายใต้โครงการจังหวัดลำพูนบูรณาการปลอดบุหรี่และสุรา ปี พ.ศ.2560  ด้วยกิจกรรมการวิจัยเชิงปฏิบัติการ  จำนวน 2 วงรอบ ทำการเก็บข้อมูล ในส่วนของสภาพแวดล้อมของชุมชน โดย การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม  สัมภาษณ์ผู้นำและสมาชิกในชุมชนแบบกึ่งมีโครงสร้าง  วิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการสังเคราะห์เชิงเนื้อหา (Content Analysis) ตามประเด็นการพัฒนาชุมชนปลอดบุหรี่ปลอดสุรา  วิเคราะห์ข้อมูลย่อยในแต่ละประเด็นด้วยการจำแนกชนิดข้อมูล (Typological Analysis)

ผลการวิจัยพบว่า  (1) การพัฒนาศักยภาพ ภายใต้โครงการจังหวัดลำพูนบูรณาการปลอดบุหรี่และสุรา  มีอิทธิพลต่อการรับรู้บทบาทของผู้นำชุมชน  การรับรู้บทบาทที่ไม่ทำให้เกิดความเสียหายต่อระบบโครงสร้างของสังคมในชุมชน  จะนำไปสู่การสร้างแผนกิจกรรมพัฒนาชุมชนปลอดบุหรี่ปลอดสุรา และส่งผลให้ผู้นำชุมชนแสดงบทบาทออกมาในที่สุด   (2) รูปแบบกระบวนการพัฒนาชุมชนปลอดบุหรี่ปลอดสุรา มีการดำเนินงานดังนี้ 1) มีการจัดตั้งคณะทำงานป้องกันเฝ้าระวังควบคุมบุหรี่และสุรา จากการที่ผู้นำชุมชนเห็นว่าการบังคับใช้กฎหมายโดยผู้นำชุมชนจะทำให้เกิดความขัดแย้งภายในชุมชน  จึงร่วมกันสร้างมาตรการชุมชนที่ผู้นำชุมชนเห็นว่าสมาชิกในชุมชนสามารถยอมรับได้ โดยอาศัยสาระสำคัญตามกฎหมาย เพื่อประกาศให้สมาชิกในชุมชนได้รับทราบและปฏิบัติตาม     2) มีการสร้างพื้นที่สาธารณะให้เป็นเขตปลอดบุหรี่ปลอดสุรา  3) มีการประกาศพื้นที่ชุมนุมให้เป็นพื้นที่ปลอดบุหรี่ และบ้านผู้นำปลอดควันบุหรี่  4) มีทีมสำหรับดูแลร้านค้าในชุมชน เพื่อการจำหน่ายบุหรี่และสุราให้ถูกต้องตามกฎหมาย  และ 5) มีการสร้างความตระหนักและชวนสมาชิกในชุมชนเลิกบุหรี่ เลิกสุรา

จากสร้างมาตรการชุมชนแสดงให้เห็นว่าในระดับชุมชนได้ทำหน้าที่ในส่งเสริมให้ประชาชนปฏิบัติตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง  ส่วนการบังคับใช้กฎหมายต้องอาศัยหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในระดับตำบลหรือระดับอำเภอเข้ามาทำหน้าที่เพื่อให้สอดรับกับมาตรการของชุมชน ซึ่งจะช่วยให้การควบคุมบุหรี่และสุรามีความสมบูรณ์มากยิ่งขึ้น