การดำเนินคดีทางไกล : การลงโทษด้วยกระบวนการดำเนินคดี กับปัญหาในทางกฎหมาย

สาวตรี สุขศรี

ผู้แต่ง

สาวตรี สุขศรี รองศาสตราจารย์ ประจำคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

คำสำคัญ:

การดำเนินคดีอาญาทางไกล , การลงโทษผ่านกระบวนการ, การพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรม, กระบวนการยุติธรรมทางอาญา

บทคัดย่อ

บทความนี้ศึกษาปรากฏการณ์ “การดำเนินคดีอาญาทางไกล” ซึ่งหมายถึงการแจ้งความหรือฟ้องคดีอาญาในท้องที่ที่ห่างไกลจากภูมิลำเนาของผู้ถูกกล่าวหา หรือห่างจากสถานที่ที่มีความเชื่อมโยงกับข้อเท็จจริงของคดีอย่างมีนัยสำคัญ ปรากฏการณ์ดังกล่าวเริ่มปรากฏชัดเจนในประเทศไทยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2563 เป็นต้นมา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในคดีที่เกี่ยวข้องกับการแสดงความคิดเห็นทางการเมือง
บนสื่อสังคมออนไลน์ การเลือกพื้นที่ดำเนินคดีในลักษณะนี้ก่อให้เกิดข้อถกเถียงเกี่ยวกับความเป็นธรรมของกระบวนการยุติธรรม เนื่องจากอาจสร้างภาระด้านเวลา ค่าใช้จ่าย และข้อจำกัดในการเข้าถึงทนายความหรือการเตรียมการต่อสู้คดีของผู้ถูกกล่าวหา

บทความมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ปรากฏการณ์ดังกล่าวในฐานะปัญหาเชิงโครงสร้าง
ของกระบวนการยุติธรรมทางอาญา โดยพิจารณากรอบกฎหมายไทยที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ รัฐธรรมนูญ
แห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 ประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา และระเบียบสำนักงานตำรวจแห่งชาติว่าด้วยการโอนคดีและการรวมคดี พ.ศ. 2565 ควบคู่กับมาตรฐานสิทธิมนุษยชน
ระหว่างประเทศ โดยเฉพาะสิทธิในการได้รับการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรมตามกติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิพลเมืองและสิทธิทางการเมือง (ICCPR) รวมทั้งหลักการเกี่ยวกับความใกล้ถิ่นที่อยู่และ
การติดต่อกับโลกภายนอกภายใต้ Nelson Mandela Rules

จากการวิเคราะห์ข้อมูลคดีตั้งแต่ปี พ.ศ. 2563 เป็นต้นมาแสดงให้เห็นว่า การดำเนินคดีทางไกลปรากฏเด่นชัดในคดีที่เกี่ยวข้องกับความขัดแย้งทางการเมืองและการแสดงความคิดเห็นในพื้นที่ออนไลน์ โดยในหลายกรณีพื้นที่ดำเนินคดีถูกเลือกโดยผู้กล่าวหาในลักษณะที่สร้างภาระให้แก่ผู้ถูกกล่าวหา
อย่างมีนัยสำคัญ ทั้งในด้านค่าใช้จ่าย ระยะทางในการเดินทาง และข้อจำกัดในการเข้าถึงความช่วยเหลือทางกฎหมาย

บทความเสนอว่าแนวปฏิบัติดังกล่าวอาจนำไปสู่ปรากฏการณ์ที่เรียกว่า “การลงโทษ
ด้วยกระบวนการดำเนินคดี” (punishment by process) กล่าวคือ แม้ยังไม่มีคำพิพากษาของศาล
แต่ภาระที่เกิดขึ้นจากกระบวนการดำเนินคดีเองอาจส่งผลกระทบต่อสิทธิในการต่อสู้คดีอย่างเป็นธรรมของผู้ถูกกล่าวหาได้ ดังนั้น จึงควรมีการทบทวนการตีความและการใช้กลไกทางกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับเขตอำนาจสอบสวนและเขตอำนาจศาล ตลอดจนการใช้ดุลพินิจของเจ้าหน้าที่รัฐ เพื่อให้สอดคล้องกับหลักการพิจารณาคดีอย่างเป็นธรรมและมาตรฐานสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศมากยิ่งขึ้น

เอกสารอ้างอิง

ภาษาไทย

คณิต ณ นคร, กฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา (พิมพ์ครั้งที่ 9, วิญญูชน 2561).

ณรงค์ ใจหาญ, หลักกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา เล่ม 1 (พิมพ์ครั้งที่ 16, วิญญูชน 2568).

ภาษาต่างประเทศ

Human Rights Committee, ‘General Comment No 32 Article 14: Right to Equality before Courts and Tribunals and to a Fair Trial’ (2007) UN Doc CCPR/C/GC/32.

Human Rights Committee, ‘General Comment No 13 Article 14 (Administration of Justice)’ (1984).

Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR), Human Rights in the Administration of Justice: A Manual on Human Rights for Judges, Prosecutors and Lawyers.

Penal Reform International (PRI), Making the Mandela Rules a Reality (2016).

United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC), Handbook on the Nelson Mandela Rules (2021).