นวัตกรรมสังคมและการพัฒนาชุมชน: ตัวแบบการขับเคลื่อนโดยภาคประชาสังคมจากกรณีกาดกองเก่า จังหวัดแพร่

บทคัดย่อ

บทความนี้ศึกษารูปแบบของนวัตกรรมทางสังคมที่ปรากฏผ่านการคืนชีวิตย่านเมืองเก่าซึ่งขับเคลื่อนโดยชุมชน โดยอ้างอิงกรณีศึกษาเชิงประจักษ์จากกาดกองเก่าในจังหวัดแพร่ งานวิจัยนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพซึ่งรวบรวมข้อมูลจากสามแหล่งได้แก่ การสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง การวิเคราะห์เอกสารและการสังเกตการณ์แบบไม่มีส่วนร่วม การวิจัยครั้งนี้เน้นให้เห็นนวัตกรรมทางสังคมในบริบทการพัฒนาชุมชน 3 ประการ ดังนี้ ประการแรก ทีมบริหารจัดการกาดกองเก่าประสบความสำเร็จในการใช้ทุนทางวัฒนธรรม (โดยเฉพาะอย่างยิ่งมรดกทางสถาปัตยกรรมพื้นถิ่นและองค์ความรู้ที่สั่งสมข้ามรุ่น) เป็นกลไกในการรับมือกับปัญหาสังคมสูงวัย การเสื่อมโทรมของบ้านเรือนเก่า และการสูญเสียอัตลักษณ์ของชุมชน ขณะเดียวกันก็ช่วยสร้างรายได้เสริมให้ชุมชน ประการที่สอง กาดกองเก่าแสดงให้เห็นถึงการพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมในท้องถิ่นแบบมีส่วนร่วม ซึ่งการท่องเที่ยวไม่ได้เป็นไปเพื่อการแสวงหาประโยชน์เชิงพาณิชย์เพียงอย่างเดียว แต่ทำหน้าที่เป็นเครื่องมือในการอนุรักษ์มรดกในท้องถิ่นและสร้างความสมานฉันท์ทางสังคมและในพื้นที่ ประการที่สาม กาดกองเก่าเป็นตัวอย่างของโครงการพัฒนาชุมชนระดับรากหญ้าที่ขับเคลื่อนโดยพลเมือง ซึ่งสะท้อนความเข้มแข็งของภาคประชาสังคม ตลอดจนการทำงานร่วมกับภาครัฐในฐานะภาคี โดยเครือข่ายความร่วมมือเหล่านี้ทำหน้าที่เป็นโครงสร้างพื้นฐานที่ยืดหยุ่นและมาจากล่างขึ้นบน (bottom-up) เพื่อส่งมอบบริการในระดับท้องถิ่น นอกจากนี้ในทางวิชาการ ผลการศึกษาช่วยขยายองค์ความรู้ทางทฤษฎีเกี่ยวกับนวัตกรรมทางสังคมและการพัฒนาชุมชน โดยชี้ให้เห็นถึงความเชื่อมโยงระหว่างนวัตกรรมทางสังคมระดับรากหญ้ากับการพัฒนาชุมชน ซึ่งนำไปสู่การฟื้นฟูคืนชีวิตพื้นที่โดยมีชุมชนเป็นศูนย์กลางและขับเคลื่อนโดยพลเมืองเข้มแข็ง