วิเคราะห์จิตรกรรมสักขาลายวัดภูมินทร์กับความเชื่อทางศาสนา

บทคัดย่อ

บทความนี้วิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงพึ่งพาระหว่างการสักขาลาย (บทบันทึกบนเรือนร่าง) กับจิตรกรรมฝาผนังวัดภูมินทร์ (บทบันทึกสาธารณะ) การสักขาลายซึ่งเป็นมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้มีความสำคัญในฐานะพิธีกรรมเปลี่ยนผ่านสู่ความเป็นชายที่สมบูรณ์ เป็นทุนทางสัญลักษณ์ที่สร้างสถานะทางสังคมจนถึงขั้นลดหย่อนค่าสินสอด และเป็นเครื่องประกอบสร้างอัตลักษณ์ทางชาติพันธุ์ “ลาวพุงดำ” การสักขาลายเป็นภาพสะท้อนของโลกทัศน์แบบผสานที่รวมความเชื่อท้องถิ่น (ผี) เข้ากับพระพุทธศาสนาอย่างสมบูรณ์ ในขณะเดียวกัน จิตรกรรมฝาผนังวัดภูมินทร์ซึ่งเป็นมรดกที่จับต้องได้ ไม่เพียงบันทึกวิถีชีวิตชาวน่าน แต่ยังมีบทบาทเชิงรุกในการรับรองและให้ความชอบธรรมแก่ประเพณีการสักขาลาย ผ่านการนำเสนอภาพบุคคลสักลายอย่างให้เกียรติในเรื่องเล่าชาดก โดยเฉพาะ “คัทธณะกุมารชาดก” ซึ่งอาจเป็นอุปลักษณ์ทางการเมืองที่สะท้อนสภาวะของเมืองน่านในฐานะเมืองประเทศราชของสยาม การปรากฏภาพบุคคลสักขาลายอย่างโดดเด่นในพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของพระวิหาร ถือเป็นการประกาศว่าความเชื่อทั้งสองระบบสามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างกลมกลืน ในยุคที่การสักขาลายกำลังเลือนหายไป จิตรกรรมวัดภูมินทร์ได้เปลี่ยนบทบาทจากกระจกสะท้อนสังคมมาเป็น “คลังข้อมูลทางวัฒนธรรม” ชิ้นสุดท้ายที่พิทักษ์ความทรงจำของชาวน่านในอดีต และก่อให้เกิดพลวัตของการตีความใหม่ ดังเช่นภาพ “ปู่ม่านย่าม่าน” ที่ความหมายดั้งเดิม “ความเป็นชายชาตรี” ถูกผลิตซ้ำในความหมายใหม่ “รักอมตะ” เพื่อตอบสนองการท่องเที่ยว