วงจรชีวิตพื้นที่ท่องเที่ยวและพัฒนาการของการพัฒนาการท่องเที่ยวโดยชุมชน : กรณีศึกษา ชุมชนในพื้นที่ภาคเหนือตอนล่าง ประเทศไทย (The tourist area life cycle and the development of community-based tourism: A case study of local communities in the lower northern region of Thailand)

บทคัดย่อ

การท่องเที่ยวโดยชุมชน (Community-Based Tourism: CBT) มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากการสร้างงาน และกระจายรายได้สู่ครัวเรือน อย่างไรก็ตาม การยกระดับสู่การเป็นพื้นที่ CBT ที่ประสบความสำเร็จนั้น ชุมชนต้องเผชิญกับความท้าทายหลายประการ ส่งผลให้บางแห่งสามารถเติบโตได้อย่างมั่นคง ในขณะที่บางแห่งไม่อาจพัฒนาขีดความสามารถของตนเองได้ บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์พัฒนาการและวงจรชีวิตของพื้นที่ท่องเที่ยวชุมชน โดยใช้แนวคิดวงจรชีวิตแหล่งท่องเที่ยวของ Richard W. Butler เป็นกรอบการศึกษา พื้นที่เป้าหมาย คือ CBT ในภาคเหนือตอนล่าง จำนวน 4 แห่ง ได้แก่ ชุมชนบ้านนาต้นจั่น ชุมชนบ้านใหม่ร่องกล้า ชุมชนลับแล และชุมชนลำน้ำเข็ก การศึกษาครั้งนี้ใช้วิธีวิจัยเชิงคุณภาพโดยทำการคัดเลือกผู้ให้ข้อมูลแบบเจาะจง จำนวน 3 กลุ่ม คือ 1) ผู้นำชุมชน 2) แกนนำกลุ่มธุรกิจชุมชนและสมาชิก 3) ผู้ประกอบการธุรกิจท่องเที่ยวในชุมชน เครื่องมือที่ใช้ คือ แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้างและแบบบันทึก ผลการศึกษาวงจรชีวิตพื้นที่ท่องเที่ยวก่อนเกิดการแพร่ระบาดของ COVID-19 พบว่า 1) การท่องเที่ยวโดยชุมชนบ้านนาต้นจั่นสามารถพัฒนาตนเองจนอยู่ในขั้นเติบโตอย่างมั่นคง (consolidation) 2) การท่องเที่ยวโดยชุมชนบ้านใหม่ร่องกล้าอยู่ในขั้นการพัฒนา (development) 3) การท่องเที่ยวโดยชุมชนลับแลอยู่ในขั้นดำเนินการ (involvement) และ 4) การท่องเที่ยวเชิงผจญภัยล่องแก่งลำน้ำเข็กมีการเติบโตอยู่ในขั้นชะลอตัว (stagnation) นอกจากนี้ วิกฤตการณ์ COVID-19 ในช่วง 3 ปีที่ผ่านมาได้สร้างภาวะชะงักงันและส่งผลให้วงจรชีวิตพื้นที่ท่องเที่ยวของชุมชนเกิดภาวะถดถอย หลายแห่งต้องอาศัยระยะเวลาในการฟื้นฟูระบบเศรษฐกิจให้กลับสู่สภาวะปกติ ดังนั้น บทเรียนจากสถานการณ์ดังกล่าวจึงควรนำมาประยุกต์ใช้เป็นแนวทางในการวางแผนพัฒนาการท่องเที่ยวโดยชุมชน เพื่อสร้างความพร้อมในการรับมือกับภัยคุกคามรูปแบบใหม่ที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต

Community-Based Tourism (CBT) plays a crucial role in grassroots economic development, job creation, and household income distribution. However, elevating a community to a successful CBT destination involves various challenges. Consequently, some communities achieve sustainable growth, while others struggle to develop their full potential. Therefore, this article aims to analyze the development and tourist area life cycle of community-based tourism destinations, utilizing Richard W. Butler’s concept as the analytical framework. The target areas comprise four CBT destinations in the lower northern region of Thailand: Baan Na Ton Chan, Baan Mai Rong Kla, Lablae, and Nam Khek communities. This qualitative research employed a purposive sampling technique to select three groups of key informants: 1) community leaders, 2) leaders and members of community enterprise groups, and 3) community tourism business operators. The research instruments consisted of interview forms and recording forms. The results regarding the tourist area life cycle before the COVID-19 pandemic revealed that: 1) Baan Na Ton Chan community tourism had reached the consolidation stage; 2) Baan Mai Rong Kla community tourism was in the development stage; 3) Lablae community tourism was in the involvement stage; and 4) Nam Khek whitewater rafting adventure tourism had reached the stagnation stage. Furthermore, the COVID-19 crisis over the past three years caused stagnation and led to a decline in the communities’ tourist area life cycle. Many destinations require considerable time to recover economically and return to normal conditions. Therefore, the lessons learned from this study should be applied as guidelines for community-based tourism development planning to ensure
preparedness for potential new threats in the future.