ศาสนาเชิงวิพากษ์ในสังคมหลายชั้น : ราชาราม โมหัน รอย กับการรื้อถอนอำนาจ เอกเทวนิยม-วรรณะ
-
คำสำคัญ:
ราชาราม โมหัน รอย, เอกเทวนิยม, สังคมหลายชั้น, ศาสนาเชิงวิพากษ์, สังคมวิทยาศาสนา, อินเดียอาณานิคมบทคัดย่อ
บทความนี้เสนอข้อเสนอเชิงทฤษฎีว่า แนวคิดเอกเทวนิยมของราชาราม โมหัน รอย (ค.ศ. 1772–1833) มิใช่เพียงหลักเทววิทยาเชิงอภิปรัชญา หากเป็นเทคโนโลยีทางปัญญา (Intellectual Technology) ที่ถูกประดิษฐ์ขึ้นเพื่อรื้อถอนความสมเหตุสมผลของสังคมหลายชั้น (Stratified Society) ในอินเดียยุคอาณานิคม ผู้เขียนใช้ระเบียบวิธีประวัติศาสตร์ความคิดควบคู่กับการอ่านเชิงวิพากษ์ผ่านกรอบ rationalization ของแม็กซ์ เวเบอร์ และข้อเสนอ Post-secular ของเจอร์เกน ฮาเบอร์มาส โดยวิเคราะห์งานเขียนปฐมภูมิของรอย อาทิ Tuhfat-ul-Muwahhiddin (1803–1804) และ A Defence of Hindoo Theism (1817) ควบคู่กับบริบททางสังคม ศาสนา และการเมืองในเบงกอลปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19
ข้อค้นพบหลักคือ รอยใช้การยกอุปนิษัทเป็นฐานอ้างอิงภายใน (Internal reference) เพื่อลดทอนอำนาจการผูกขาดความศักดิ์สิทธิ์ของชนชั้นพราหมณ์ และประกาศหลักความเสมอภาคเชิงอภิปรัชญา (Ontological equality) ซึ่งตัดรากฐานความชอบธรรมของระบบวรรณะในระดับโครงสร้าง มิใช่แค่ระดับพฤติกรรม บทความชี้ให้เห็นว่า โครงการทางปัญญาของรอยจึงเป็นกลยุทธ์สามชั้น ได้แก่ (1) การกู้คืนความหมายเดิมของคัมภีร์ (2) การแปลศีลธรรมพื้นถิ่นให้เป็นภาษาสากล และ (3) การใช้เหตุผลเป็นเครื่องมือต่อรองกับอำนาจอาณานิคม
จากการวิเคราะห์ดังกล่าว บทความเสนอกรอบแนวคิด "ศาสนาเชิงวิพากษ์" (Critical Religion) ในฐานะเครื่องมือทฤษฎีสำหรับทำความเข้าใจบทบาทของศาสนาในสังคมหลายชั้นร่วมสมัย ศาสนาเชิงวิพากษ์มิได้ปฏิเสธศาสนา หากเปิดช่องให้ศาสนาทำหน้าที่วิพากษ์ตนเองและโครงสร้างอำนาจที่ตนเคยค้ำจุน บทความปิดท้ายด้วยข้อถกเถียงเชิงทฤษฎีว่า มรดกของรอยยังคงเป็นทรัพยากรทางปัญญาที่ทรงพลังในการตั้งคำถามเรื่องศรัทธา เหตุผล และความยุติธรรมในโลกปัจจุบัน
เอกสารอ้างอิง
Asad, T. (1993). Genealogies of religion: Discipline and reasons of power in Christianity and Islam.
Johns Hopkins University Press.
Asad, T. (2003). Formations of the secular: Christianity, Islam, modernity. Stanford University Press.
Bandyopadhyay, S. (2004). From Plassey to Partition: A History of Modern India. Orient Longman.
Chatterjee, P. (1986). Nationalist thought and the colonial world: A derivative discourse?. University of Minnesota Press.
Dirks, N. B. (2001). Castes of mind: Colonialism and the making of modern India. Princeton
University Press.
Habermas, J. (2008). Between naturalism and religion: Philosophical essays. Polity.
Heimsath, C. H. (1964). Indian nationalism and Hindu social reform. Princeton University Press.
Kopf, D. (1979). The Brahmo Samaj and the shaping of the modern Indian mind. Princeton
University Press.
Roy, R. M. (1906). Tuhfatul Muwahhiddin or A gift to deists (O. Kabir, Trans.). Adi Brahmo Samaj.
(Original work published 1803–1804)
Roy, R. (1971). The English works of Raja Rammohun Roy (J. C. Ghose, Ed.; Vols. 1–6). Cosmo
Publications. (Original works published 1820–1833)
Sen, A. (2005). The argumentative Indian: Writings on Indian history, culture and identity. Farrar,
Straus and Giroux.
Sen, S. N. (1954). Rammohun Roy. National Book Trust.
Weber, M. (1978). Economy and society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich, Eds.). University of California Press. (Original work published 1922)
เผยแพร่แล้ว
รูปแบบการอ้างอิง
ฉบับ
ประเภทบทความ
สัญญาอนุญาต
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารปณิธาน
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เนื้อหาของบทความที่ได้รับการตีพิมพ์ในวารสารปณิธานถือเป็นลิขสิทธิ์ของวารสารปณิธาน ห้ามเผยแพร่ ตัดต่อ แก้ไข หรือนำไปใช้ก่อนได้รับอนุญาต
ผู้สนใจสามารถติดต่อขอเผยแพร่เนื้อหาในวารสารปณิธานได้ที่ panidhana-human@cmu.ac.th
