บทบาทผู้นำชุมชนกับการขับเคลื่อนการสร้างรายได้ผู้สูงวัย

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อศึกษาบทบาทของผู้นำชุมชนในพื้นที่โคกสลุงและบ้านหมี่จังหวัดลพบุรี  ภายใต้โครงการพัฒนาผู้สูงอายุด้วยนวัตกรรมการสื่อสารและพัฒนาเครื่องมือที่ชุมชนสามารถต่อยอดเป็นธุรกิจได้อย่างยั่งยืน การวิจัยใช้ระเบียบวิธีเชิงคุณภาพ เก็บข้อมูลผ่านการสัมภาษณ์เชิงลึกและกิจกรรมถอดบทเรียนกับผู้ให้ข้อมูลหลักจาก 14 ธุรกิจครัวเรือน ระหว่างเดือนพฤษภาคม 2567 ถึงกรกฎาคม 2568 โดยใช้กรอบแนวคิด ผู้นำชุมชน สื่อบุคคล และทฤษฎีภาวะผู้นำการเปลี่ยนแปลง The Four I’s ของ Bass และ Avolio (1994)  ผลการวิจัยพบว่า ผู้นำชุมชนมีบทบาทสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ 1) การเป็นผู้ริเริ่มและผู้ประสานงานที่สร้างแรงบันดาลใจ 2) การใช้สื่อบุคคลสร้างความไว้วางใจและการมีส่วนร่วมของผู้สูงวัย 3) การออกแบบรูปแบบรายได้ที่เหมาะสมกับผู้สูงวัย โดยพัฒนากลไกสร้างรายได้ตามทุนทางวัฒนธรรมและทุนการผลิตของแต่ละพื้นที่  เช่น การจัดระบบรายได้จากกิจกรรมท่องเที่ยว โฮมสเตย์ งานฝีมือ และการถ่ายทอดภูมิปัญญาในโคกสลุง  รวมถึงการสร้างงานแปรรูป ผลิตอาหาร และระบบจ้างงานแบบยืดหยุ่นในบ้านหมี่ ซึ่งช่วยให้ผู้สูงวัยสามารถทำงานได้ตามความพร้อมของร่างกาย และมีช่องทางสร้างรายได้ที่ต่อเนื่อง ทั้งระดับปัจเจกและรายครัวเรือน และ  4) การสร้างระบบนิเวศความร่วมมือทั้งภายในและนอกชุมชนซึ่งช่วยเสริมโครงสร้างรายได้อย่างยั่งยืน นอกจากนี้  งานวิจัยยังยกระดับองค์ความรู้ด้านภาวะผู้นำโดยชี้ให้เห็นบทบาทผู้นำชุมชนในฐานะ “ผู้นำทางความคิด”  (Opinion Leader) ที่ใช้การสื่อสารแบบเผชิญหน้าเป็นเครื่องมือหลักในการกระตุ้นการมีส่วนร่วมทางเศรษฐกิจ ของผู้สูงวัย ซึ่งเป็นมิติที่ยังมีการศึกษาไม่มากในบริบทชนบทไทย