วิธีการศึกษาการประกอบสร้างสังคมของเทคโนโลยี (SCOT): แนวคิดและการนำไปใช้

บทคัดย่อ

บทความนี้เป็นการทบทวนแนวคิดและวิธีการศึกษาการประกอบสร้างสังคมของเทคโนโลยีหรือ SCOT ซึ่งก่อตั้งขึ้นโดยนักสังคมวิทยาของเทคโนโลยี คือ เทรเวอร์ พินช์ และไวยเบ บิจเกอร์ ในช่วงทศวรรษ 1980 พวกเขาได้นำหลักการพื้นฐานและวิธีการศึกษาจากสังคมวิทยาของความรู้ทางวิทยาศาสตร์มาปรับใช้ศึกษา การก่อรูปของเทคโนโลยีสิ่งประดิษฐ์ในสังคมสมัยใหม่ ซึ่งใช้วิธีศึกษาเชิงประจักษ์จากกรณีศึกษาต่างๆ เช่น จักรยาน เม็ดพลาสติกเบคิไลต์ หลอดไฟ รถยนต์ เป็นต้น เพื่ออธิบายการประกอบสร้างสิ่งประดิษฐ์ทางเทคนิคจาก ‘การผสานรวมทางสังคมและเทคนิค’

วิธีการศึกษากระบวนการก่อรูปของเทคโนโลยีของ SCOT ใช้การวิเคราะห์ที่เป็นลำดับขั้นตอนชัดเจน โดยอาศัยแนวคิดพื้นฐานที่มีลักษณะเฉพาะตัว เช่น แนวคิดกลุ่มทางสังคมที่เกี่ยวข้อง การตีความที่ยืดหยุ่น การปิดและการทำให้เกิดเสถียรภาพ และบริบทสังคมที่กว้างขึ้น เป็นต้น ซึ่งสามารถประยุกต์ใช้กับกรณีศึกษาเทคโนโลยีสิ่งประดิษฐ์เฉพาะกรณีได้อย่างหลากหลาย แต่อย่างไรก็ตาม แผนงานในช่วงเริ่มทศวรรษ 1980 ขอบเขตการวิเคราะห์ของ SCOT ยังค่อนข้างจำกัดในการวิเคราะห์ระดับจุลภาค ไม่สามารถเชื่อมโยงไปสู่การวิเคราะห์ในระดับที่กว้างขึ้นหรือระดับโครงสร้างและวัฒนธรรมของเทคโนโลยีได้ จึงมักเป็นจุดอ่อนที่ถูกวิจารณ์จากนักวิชาการนอกสาขาอยู่บ่อยครั้ง แต่ต่อมาในช่วงทศวรรษ 1990 บิจเกอร์ได้พัฒนาวิธีศึกษา SCOT โดยเพิ่มแนวคิด ‘กรอบเทคโนโลยี’ เข้าไปในการวิเคราะห์ ซึ่งช่วยให้เขาสามารถขยายคำอธิบายไปยังขอบเขตที่กว้างขึ้นกว่าเดิมได้ในที่สุด

นับเป็นเวลาสี่ทศวรรษจากจุดเริ่มต้นถึงปัจจุบัน SCOT ก็ยังคงเคลื่อนไหวในโลกวิชาการตะวันตก และถูกนำไปใช้ศึกษาสิ่งประดิษฐ์ทางเทคโนโลยีกับสังคมอย่างต่อเนื่อง แต่ในโลกวิชาการไทยยังไม่ถูกกล่าวถึงมากนัก บทความนี้อาจเป็นจุดเริ่มต้น ผู้เขียนจึงขอเสนอวิธีศึกษาของ SCOT ในฐานะเครื่องมือหนึ่งในการ ‘เปิดกล่องดำ’ สิ่งประดิษฐ์ทางเทคโนโลยี ซึ่งช่วยให้เราสามารถเข้าใจกระบวนการผลิตสร้างเทคโนโลยีที่ส่งผลต่อชีวิตทางสังคมของผู้คนสมัยใหม่ได้อย่างชัดเจนยิ่งขึ้น โดยเฉพาะปัจจุบันเทคโนโลยีสิ่งประดิษฐ์มากมายได้ถูกพัฒนาขึ้นและกลายเป็นผู้กระทำสำคัญที่ส่งผลต่อวิถีการดำรงอยู่ของสังคมโดยตรง ในขณะเดียวกันการศึกษา ความสัมพันธ์ระหว่างสังคมกับเทคโนโลยีกำลังเป็นประเด็นที่ท้าทายนักวิชาการให้ขยายพรมแดนความรู้ของตนไปยังโลกของสิ่งประดิษฐ์ทางวัตถุเพื่อที่จะสามารถรับมือต่อการเปลี่ยนแปลงได้อย่างเหมาะสมมากขึ้น